زیر درخت زبان گنجشک | جام جم


توی هرات، کتابفروشی عزیز، رمانش را معرفی کرد. اسم رمان بود درویش پنجم. کتاب را ورق می‌زدم که با لبخند گفت: «شما د ایران یکان نویسنده دارید به نامی محمود دولت‌آبادی و ما د افغانیستان یکان نویسنده داریم به نامی رهنورد زریاب. د مملکتی ما همان دولت‌آبادی شماست. بیسیار ارجمند است و عزیز...»
از همان شب اول حضورم در هتل رمان را شروع کردم. نثری حیرت‌آور با ساختاری به شکوه و به قاعده که خیلی منظم و درست و منطقی داستان را جلو می‌برد. زبان و لحن شخصیت‌ها و اتفاقات سوررئال داستان به قدری جذاب بود که من دراز کشیده توی تخت هتل صدف هرات را گاهی نیم‌خیز می‌کرد. انگشت لای کتاب می‌گذاشتم که بتوانم اتفاقات را هضم کنم و انگشت خیس کنم و ورق بگردانم و بروم صفحه بعدی. توی واتساپ به قاسم که درویش پنجم را از او خریده بودم پیام دادم کتاب‌های دیگری هم اگر از استاد دارید کنار بگذارید می‌آیم می‌برم و قاسم جواب داد چشم چشم گل قلب.

محمداعظم رهنورد زریاب

کابل که رسیدیم به دکتر شیر‌احمد سعیدی که ناشر توانمندی است گفتم که استاد رهنورد کابل تشریف دارند و گفت بله. گفتم می‌شود زیارت‌شان کرد؟ و این‌بار گفت: مممم ممکن است بشود. زیاد از منزل بیرون نمی‌آید اما شاید رفت و دیدیش. مجید سلطانی که ایرانی است و سال‌هاست در افغانستان کار تبادل کتاب می‌کند گفت به نظرم دوربین هم ببریم که بتوانیم گفت‌وگو را ضبط کنیم. پیشنهاد خوبی بود. با نمایندگی صدا و سیما‌ی خودمان ارتباط گرفتیم و گفتند استاد را اگر می‌شود بیاورید دفتر نمایندگی. گفتیم چرا و گفت کشور جنگ‌زده هر لحظه هر چیزی ممکن است. دوربین‌ها را بفرستیم بیرون ممکن است اتفاقی بیفتد و جا بمانیم. کار سخت شده بود. با بسم الله با اسناد تماس گرفتیم. فقط گفت موتر(ماشین) بفرستید که بیاید پی ام.
دو صندلی چیدیم زیر آفتاب صبحگاهی پاییزی و رقیق کابل زیر درخت زبان گنجشک و دو پروژکتور و میکروفن‌های یقه ای هم حاضر بود. ماشینی پشت در ترمز کرد. پلک در واشد و پیرمرد عصا زنان وارد شد.

با عصایی ‌آلومینیومی و کاپشنی سرمه‌ای و کفش‌های کاترپیلار. نشست روی صندلی. سیگاری گیراند و گفت: چای دارید؟ داشتیم. چای را نوشید و اجازه گرفتیم برای نصب میکروفن. گفت از چه گپ می‌زنیم و من گفتم روزگار... لبخند تلخی زد و گفت.... هی روزگار... خانه خراب شود. حرف‌ها گل انداخته بود. گفتم شما که هرجای جهان باشید با این رزومه و سابقه و افتخار نمی‌روید کشوری دیگر... مثل فلانی و فلانی که افغانستانی‌اند و در خارج از افغانستان برای افغانستان می‌نویسند نمی‌نویسید؟ عینک بالا داد و گفت: در افغانستان همه چیز واقعی است. ترس، سرما، ناامنی، فقر و... همه آنها که در خارج افغانستانند از رسانه می‌شنوند و لمسش نمی‌کنند. من نویسنده‌ام، از مردم باید بنویسم و برای نوشتن باید میانشان باشم. خارج از گود نمی‌شود گفت لنگش کن... می‌گفت من بخشی از همین مردمم... همه دوره‌ها را کنارشان زیسته‌ام. در دوره روس در دوره شاهی در دوره طالب، با لبخندهایشان خندیده‌ام و با اشک‌های‌شان اشک ریخته‌ام. با ترسشان ترسیده‌ام و با فتح و پیروزی‌شان به خود بالیده‌ام. گفتم این روزها به چه مشغولید و گفت خواندن و نوشتن و آموختن. گفتم در هشتاد و چندسالگی؟ گفت یادگرفتن هیچ وقت تعطیلی ندارد. می‌آموزم و می‌آموزانم. روزها خانه‌ام پاتوق نویسندگان جوان است. به اینها امیدوارم. دارم سپاه تربیت می‌کنم ؛ سپاهی که گلوله‌هایش کلمه است و بوی چای سبز و بنفشه می‌دهد میدان رزمشان نه باروت و خون.

هوا سرد بود، آفتاب رفته بود پشت شاخه‌های درخت زبان گنجشک و سرما از چمن‌های آب داده حیاط خزیده بود به استخوان‌های پیرمرد. نمی‌خواستیم اذیتش کنیم. ضبط را قطع کردیم. مجید از پشت دوربین گفت کتاب‌های استاد قرار است در ایران چاپ شود به این هم دوست داشتی اشاره‌ای کن، دوربین‌ها روشن شد. گفتم حرف مجید را و آرزو کردم در رونمایی از کتاب چاپ شده‌شان غزل بخوانم و پذیرای شما باشم. به ساعتش نگاه کرد و گفت: من ایران را خیلی دوست می‌دارم. اصفهان و شیراز و تبریز و شمال را گشتوم. بسیار نغز است. یک بار بیست روز با موتر بسیار ایران را دور زدم. با ایران دلشریکی دارم. همخونیم و همدل... اما در مورد کتاب بعید می‌دانوم. آفتاب لب بام است و همین روزهاست که غزل خداحافظی را زمزمه کنم. زبانم قفل شد. لبخند مزخرفی زدم و گفتم خدا به شما طول عمر بدهد، بعد انگار خسته شده باشد خودش میکروفون را باز کرد، دوباره سیگاری گیراند و توی سکوت سیگارش را کشید. ما فقط نگاهش می‌کردیم. بلند شد عصازنان رفت به سمت در.
بعد برگشت با همه دست داد و خداحافظی کرد و صدای طوطی‌های کاج‌های کابل بود و تق‌تق عصای پیرمرد.
پیرمرد پشت پلک در گم شد. ماشین روشن شد و زوزه‌کشان خم کوچه را پیچید و در هیاهوی نجیب کابل گم شد. هیچ‌کدام‌مان فکر نمی‌کردیم این آخرین باری بود که پیرمرد را می‌دیدیم...

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

سرمایه میل به جهانی شدن دارد و برای ارضای این میل سعی می‌کند تمام موانع پیش روی خود را بردارد... نئولیبرالیسم بازسازی بنیادی روابط طبقاتی است... دموکراسی منهای اقتصاد یک پروژه شکست خورده است... سلب مالکیت مردم منطقه زمینه‌ای بسیار مناسب برای ایجاد نیروی کار ارزان در منطقه و ایجاد شکاف‌های قومی بوده و هست... مقابله با هر نوع نظارت اجتماعی غیر از نظارت دولت از مهم‌ترین تلاش دولت‌های حامی سرمایه‌داری در منطقه است ...
می‌خواهد که به مناسبت جشن تولد او برگزاری نمایشی را به وی هدیه نماید... مشهور به ملازمت زنان و خوش‌خدمتی به آنان است... برای خلاصی از خواستگاری مصرانه‌ی جوان از دخترش، به پاریس آمده است... بیوه‌ی زیباروی معشوقه‌ی اوست و پسرش از خود اوست... کاریکاتور جنونِ خدمت‌گزاری خویش را به هجو نافذ خلقیات زمانه‌ی خود درمی‌آمیزد ...
دادگاه‌های تفتیش عقاید و دیگر فجایع کلیسا در قرون وسطا برای برخی ابزار تحقیر مسیحیان و حجتی! بر حقانیت خویشتن است؛ اما نباید فراموش کرد که همان سنت‌های الهی که با مسیحیان شوخی نداشت، با ما مسلمانان هم تعارف ندارد. داستان سوارشدن اهالی متون مقدس بر جهل مردم به نام دین و باجگیری روحانیت اشرافی از قدرت، در طول تاریخ بشر، یک داستان تکراری با نتایج تکراری ست. حتی برای اهالی کتاب و سنت اسلامی: «ایمانی که با ترس آمده باشد؛ با خنده خواهد رفت.» ...
این آزارِ کوچکِ از سر عادت، سرنوشتش را تغییر خواهد داد... موجودات هرچه قدر هم که کوچک و خُرد باشند شأن و منزلتی رعایت‌کردنی دارند... داستان بیست نفر از کسانی را که الهام‌بخشش بوده‌اند برای خوانندگان تعریف می‌کند... از خلبان و فضانورد و ژرف‌پیما هست تا دوچرخه‌سوار و ویولون‌زن و ویلچرنشین. زن‌ها و مردهایی که در سنین جوانی یا پیری از خانه بیرون زده‌اند... قصه‌ی تلاش برای رسیدن ...
روایتی از اعماق «ناشنیده‌ها» و «مسکوت‌ گذاشته شده‌ها»... دعوتی به اندیشیدن درباره‌ی «پدری و فرزندی»... پدر رفته است اما تو باید بمانی و «زندگی» کنی... مصاحبه یک روان‌درمانگر تحلیلی با چهارده فرزند شهید... کودکی، نوجوانی و بلوغ در نبود پدر چه رنگ و بویی داشت؟ فقدان او در بزنگاه‌های مهم زندگی -تحصیل، کار، ازدواج، صاحب فرزند شدن- خود را چگونه نشان داد؟... مادرانی که مجدداً ازدواج کرده‌اند و مادرانی که نه ...