رانده شده از بهشت | الف


سال‌ها روزنامه‌نگاری، سفر به جای جای اروپا و نوشتن در تعدادی از مهمترین نشریات زمانه خود، از یوزف روت [Joseph Roth] این نویسنده اتریشیِِ یهودی تبار، چهره‌ای شناخته‌ شده، در نشریات آلمانی زبان ساخته بود. روت داستان‌نویس موفقی هم بود که عادت داشت داستانهایش را ابتدا به صورت پاورقی در نشریات به چاپ رسانده و سپس به صورت کتاب به بازار بفرستد. پس از چند رمان کوچک اما موفق، در یک فرصت مناسب تأمین دغدغه‌های مالی‌اش، به نوشتن مارش رادتسکی انجامید که بزرگترین اثر و مهمترین توفیق ادبی او بود.

آثار او تا آن زمان اغلب به خاطراتش در دوران جنگ جهانی اول و پیش از آن باز می‌گشت. زمینه واقعی داستانهای او در مارش رادتسکی به تحلیلی حسرتخوارانه از زمین خوردن امپراتوری اتریش و افول ارزشهای پیشین بدل شد که این مهم در چند نسل از یک خانواده اشرافی و نظامی مورد توجه قرار می‌گرفت. ویژگی منحصر به فرد سبک او این است که صرفا از واقعیت های تاریخی در داستانهایش بهره نمی برد، بلکه می‌کوشد با بردن واقعیت های تاریخی در ساحت داستان، بدانها ارزش هنری بخشیده و آن را اعتلا دهد.

افسانه‌ی میگسار قدیس [Der falsche gewicht und andere erzählungen] یوزف روت [Joseph Roth]

اما ظهور هیتلر در آسمان سیاست آلمان، نقطه پایانی برای بخت‌یاری های او بود. سال 1933، ساعاتی قبل از اعلام پیروزی هیتلر در انتخابات و پوشیدن جامه صدراعظمی آلمان، بلیت قطاری به مقصد پاریس خرید و آلمان را برای همیشه ترک کرد. این نقطه آغاز دربه دری های او بود.

تبعید خودخواسته‌اش نه تنها به دلیل تبار یهودی او و سیاست ضدیهود هیتلر، بلکه بیش از هرچیز به دلیل نگاه روشنفکرانه و روح آزاداندیش او بود که با نظامی توتالیتری سر سازگاری نداشت.

اندک زمانی بعد پیش بینی او درست درآمد، در آلمان اوج گرفته اما گرفتار در ایدئولوژی فاشیستی نازی‌ها برای روشنفکران و نویسندگانی چون او جایی نبود خاصه اینکه آن نویسنده ای یهودی تبار هم باشد. کتابهای او جزو نخستین دسته از آثاری بود که سوختبارِ نخستین کتاب سوزان بزرگ نازی ها در همان سال (1933) شدند.

افسوس که زندگی او آنقدر طولانی نشد که شاهد افول فاشیسم و بلند‌پروازی های هیتلر باشد و در سال 1939 در بیمارستانی مخصوص افراد تنگدست در اوج تنهایی، بیماری و فقر درگذشت. روایت است شنیدن خبر خودکشی یکی از دوستان نویسنده‌اش (که او نیز با روی کار آمدن هیتلر جلای وطن کرده بود)، بعد از حمله ای عصبی کارش به بیمارستان کشید و همانجا به دلیل عفونت ریوی درگذشت.

با چنین تجربه‌ای در زندگی، عجیب نبود که اغلب داستانهایی که در دوره دوم کارنامه‌اش یعنی روزگار آوارگی نوشت، بازتاب دهنده جهانی زوال هستند. شاید اگر زنده می‌ماند و شکست نازی‌های‌ها را به چشم می‌دید، تا این اندازه غمگنانه از فروپاشی جهان‌ نمی نوشت. «افسانه میگسار قدیس» نیز از این قاعده مستثنی نیست.

این کتاب که نشرماهی با ترجمه علی اسدیان، منتشر کرده شامل سه داستان است: «وزنه‌ی نادرست»، «افسانه‌ی میگسار قدیس» [Der falsche gewicht und andere erzählungen] و «لویاتان». هرسه داستان با وجود تقاوت های ظاهری، از نزدیکی‌های درونی برخوردارند که بازتاب دهنده زندگی و جهان‌بینی تلخ روت در ایام دربه دری است.

شخصیت های اصلی این داستانها، آدمهای ذاتا شریفی هستند که درموقعیت هایی ناگوار می‌کوشند باورها و اعتقادات اخلاقی خود را حفظ کنند، اما اتفاقاتی برای آنها رخ می‌دهد که مسیری دیگر را انتخاب می‌کنند. درواقع برای شخصیت های این داستانها آنچه باقی مانده شرافت انسانی آنهاست که می‌پندارند به آن خیانت کرده اند.

دو داستان «وزنه‌ی نادرست» و «لویاتان» از این منظر بازتاب احوال روت در ایام دربه دری‌اند که هر دو به شکلی کنایی به هبوط آدمی اشاره دارد. آدمهایی که همچون روت می‌پندارند از بهشت خود رانده شده اند.

«افسانه‌ی میگسار قدیس» داستان معروفی درمیان آثار نویسنده محسوب می‌شود که نامش برای کل کتاب نیز انتخاب شده است. این داستان در واقع حدیث نفس خود نویسنده و آخرین داستان اوست. شخصیت اصلی داستان آندریاس آن الکلی در هم شکسته و مفلوک نیز کسی نیست جز خود روت که در واپسین ماه‌های زندگی‌اش، خودآگاهانه با الکل یک خودکشی تدریجی ترتیب داده بود!

داستان ماجرای دویست فرانکی است که معجزه وار از طرف مردی آراسته و مقبول به آندریاس (میخواره بی خانمانی) سپرده می‌شود تا به کلیسایی کوچک برساند. با وجود اینکه او قصد دارد این دین را ادا کند در اثر غفلت آن را صرف میخارگی می‌کند و...

یوزف روت برای بیان مفاهیم مورد نظرش، منطق علی و معلولی حوادث را به حاشیه برده و در واقع فضای داستان را به سمت افسانه و فانتزی سوق داده است تا در چنین اتمسفری امید به سعادتمندی آدمی را ریشخند کرده و مورد تردید قرار دهد. بی شک تا این اندازه تلخی و گزندگی ناشی از تغییر دیدگاه های او در دوران دربه دری بوده است. تا آنجا که دردمندانه برای بازندگانی چون خود مرگی آسوده و زیبا طلب کند!

مرگ دردمندانه یوزف روت در غربت آن هم درست در سالهایی که آتش جنگ جهانی دوم می‌رفت که کل اروپا و جهان را شعله‌و‌ر سازد. چندی فراموشی و کم توجهی به آثارش را در برداشت. تا اینکه در دهه شصت میلادی توسط یکی از بزرگترین نویسندگان نسل پس از جنگ آلمان (گونتر گراس) دوباره نام او مطرح شد و رفته رفته ارزش آثارش مورد توجه محافل ادبی آلمان و دیگر کشورهای جهان قرار گرفت. در ایران نیز اگر چه قدری دیرهنگام اما در دهه اخیر آثارش به تدریج به مخاطب فارسی زبان ارائه شده‌اند، آن هم با ترجمه‌هایی مقبول همچون برگردان «افسانه‌ی میگسار قدیس» که لطف و جذابیت این داستانها پیش روی مخاطبان علاقمند قرار داده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...
اکنون می‌توانند در زندگی زمینی خود تأمل کنند، گناهان و خطاهای خود را خود داوری کنند... نخست غرور است و حسد و خشم؛ در پی آنها تنبلی، خست، شکم‌پرستی و شهوت‌رانی... خدا دل‌هایی را که میان خود برادرند برکت می‌دهد. این راز ارواح است که زندگی آنها عین زندگی خداست... رفیق نوش‌خواری‌ها و سرگردانی‌های خود را ملاقات می‌کند. هردو، خوشحال از بازیافتن یکدیگر، از گذشته‌ی مشترک خود یاد می‌کنند ...
نابرابری به فلسفه سیاسی ربط پیدا می‌کند و فلسفه سیاسی هم با نهادها سروکار دارد. به تعبیر دیگر، مخاطب اسکنلن نهادها هستند و در میان نهادها مهم‌ترین آن دولت است... نابرابری‌های مبتنی بر نظام‌ کاستی، نژاد، یا جنسیت و ایجاد تفاوت‌های تحقیرآمیز در منزلت ... اگر رسانه‌های عمومی دراختیار عده قلیلی باشد، به این عده میزان کنترل غیرقابل‌قبولی اعطا می‌کند... ثروتمندان بیشتر از دیگران می‌توانند مناصب سیاسی را به دست آورند و بیشتر می‌توانند روی صاحب‌منصبان تاثیر بگذارند ...