داستانِ سرهای سرگردان | اعتماد
نور پاشی بر زوایای تاریک تاریخ از جمله سخت‌ترین روایت‌هایی است که می‌توان بارها واگویه‌شان کرد. واگفته‌هایی که هربار به زبانی تازه، جانی تازه می‌گیرند و غرق در فضایی نو، گوشه‌هایی مخفی‌تر از خود را به نمایش می‌گذارند. آنچه در پستوهای هزار توی دربارهای شازده‌ها و میرزا‌ها و مجموعه‌ای از فلان و الدوله‌ها تا بهمان والسلطنه‌ها یافت می‌شوند، حکم قطعه‌ای گمشده از جواهری را دارند که با یافتنش ارزش جواهر دو چندان می‌شود. روایت‌هایی از این قبیل در حکم حلقه‌هایی گمشده‌اند که به قصه تاریخ معاصر ایران بُعد تازه‌ای می‌بخشند. نکاتی که همچون نظرگاهی تازه باعث خوانش متفاوت تاریخ می‌شود. تاریخی که بارها خوانده‌ایم و هر بار با کشف حقیقتی - هر چند جزیی- به میزان اولین خوانشش شگفت‌زده شده‌ایم.
«معین السلطنه و 12 مرد اعدامی» از جمله همین روایت‌هایی است که بر گوشه‌های گم و ناپیدای تاریخ عصر قاجار و سرآغاز پهلوی نور می‌تاباند. در واقع این اثر هم برای مخاطب عادی جذابیت دارد و هم برای متخصص عرصه تاریخ معاصر و هم برای نویسندگان خلاق که می‌توانند سویه‌های گم و کمتر دیده شده را دستمایه کارشان قرار دهند.
نویسنده در این اثر به یکی از غریب‌ترین داستان‌های لرستان می‌پردازد. داستان مردانی که با عهدی از پیش مشخص با ضمانت به میدان مذاکره می‌روند، اما سر از میدان اعدام در می‌آورند. ساسان والیزاده خود در دیباچه «معین السلطنه و 12 مرد اعدامی» چنین می‌نویسد: «لرستان از فردا روز تیره روزی لطفعلی‌خان زند هرگز از گزند شاهک‌های قجری آسوده نبود و با افول این سلسله منحوس، برای سر برآوردن رژیم پهلوی نیز نیاز به سرکوب عشایر و بر انداختن هویت قومی بود.»
این اثر به یکی از مهم‌ترین نسل‌کشی‌های تاریخ ایران در بازه 1299 تا 1312 پرداخته است. نویسنده ذیل عنوان آشوویتس بروجرد و در چند فصل دیگر چنان روایتی از کشتار عشایر ارایه می‌دهد که در ذهن مخاطب روایت‌های گوناگونی از گولاک تا آشوویتس دوباره زنده می‌شوند. هرچند تاریخ ایران سرشار از سخت‌کشی‌های جگرخراش است، اما دوران سرکوب عشایر در واپسین روزهای قاجار و اوایل پهلوی از جمله بی‌مثال‌ترین آنهاست.
البته جای افسوس دارد که به‌‌رغم وجود نویسندگان و هنرمندان بسیار تا امروز اثری همچون «کوچک جنگلی» از این وقایع به تصویر در نیامده.
کتاب «معین السلطنه و 12 مرد اعدامی» بازنمایی فراز و فرودهای زندگی میرزا رحیم چاغروند معروف به معین‌السلطنه است. اثری که من در قالب داستانی مستند بازخوانی‌اش می‌کنم. نویسنده خود در مقدمه مانندی که بر این اثر نوشته، تاکید می‌کند که نه رمان نوشته و نه تاریخ را روایت کرده، اما به‌‌رغم اینکه کلیه خرده‌روایت‌هایش مستند و با سند و ماخذ است بنده بسیار تاکید دارم که با اثری داستانی در قالبی همچون «آزاده خانم» رضا براهنی روبه‌رو هستیم. اثری که عکس و سند و بریده جراید نقش مهمی در پیشبرد روایت داستانی‌اش دارند و الگوی بسیار دقیقی برای بازسرایی تاریخ در قالب داستان است. به خصوص که نثر ژورنالیستی، اما بسیار پخته نویسنده جذابیت این اثر را دو چندان کرده است.
در ادامه با مروری مختصر به میان تیتر‌ها و سرفصل‌های این اثر معرفی مختصری از آن ارایه می‌دهم. باشد که مخاطب امروز با خواندن این اثر لذتی دو چندان از آن ببرد.
«این قصه از سر آغاز می‌شود» اولین فصل اثر است.
«طناب‌دار تکان خورد، باد پرهیاهو و هرزه گرد اجساد دوازده سردار را به تیتال تکان می‌داد .میرزا رحیم چنین محاکات بی‌محاکمه‌ای را باور نداشت.»
داستان در لحظه از به دار آویخته شدن والی شهر شروع می‌شود. پس از آشنایی با برش‌هایی از شخصیت میرزا رحیم، به معرفی خزاعی می‌پردازد. او که بعدها تاریخ لقب «قصاب لرستان» را بر وی نهاد.
نویسنده ساختاری دوار برای اثرش در نظر گرفته؛ ساختاری که از به دار کشیدن آغاز می‌شود و بعد به ریشه‌های تاریخی و اجداد مهاجر شخصیت اصلی‌اش می‌پردازد.
«جغربیک و طغرل بیک پسران میکاییل بن سلجوق بودند. البته طغرل بیک کیاست و سیاست کلانتر داشت و جغر بیک وزیر و مدد کار بود. طغرل بیک که جاه‌طلبی او با این همه تصرفات ارضا نشده بود برادرش را عازم سفری برای یافتن سرزمین‌های آباد و ثروتمند کرد و اینگونه بود که پای این خاندان به خراسان، آذربایجان و لرستان باز شد.»
در مطلع چهارم کتاب بعد از مروری بر پیشینه تاریخی شخصیت اصلی دوباره سراغ روایت داستانی‌اش می‌رویم.
سراغ قدیمی‌ترین اخباری که از دوران حشمت الدوله به جا مانده می‌رویم. در دورانی که میرزا رحیم را با عنوان کلانتر می‌شناسیم. داستان رشوه‌ها و پس‌گرفتن رشوه‌ها در لرستان عصر قاجار یکی از چندین و چند خرده روایت جذاب این کتاب است.
خاطرات و مخاطرات شخصیت میرزا رحیم در چالشی که با فرمانفرما پیدا می‌کند، ادامه می‌یابد. داستان غائله خرم‌آباد و حکمیت فرمانفرما حاکم وقت کرمانشاه... .
ماجرای مشروطه در خرم‌آباد نیز از جمله بخش‌های شیرین این کتاب است. آنجا که انجمن‌های آزادی‌خواهی در خانه‌ها شکل می‌گیرد و شخصیتی به نام ملا محمد رشید دزفولی با افرادی که اجیر کرده به آنها حمله می‌کند. این داستان با ابوالفتح میرزا سالارالدوله ادامه پیدا می‌کند؛ «نخست سرهنگ موسی خان حسنوند و امیر اشرف خود را به اردوی شاهزاده رساندند. معین‌السلطنه چاغروند و صید والی‌خان والیزاده هم خود را از راه کنگاور به اردو رساندند. پارتیزان‌های بیرانوند نیز به سرکردگی شیخعلی خان از راه بروجرد به اردوی نهاوند رفتند. غلام شاه فرزند والی پشت کوه هم در این محل به یاغیان و شورشیان پیوست.»
در اینجاست که یکی از بخش‌های احساسی این اثر از زیر خاکستر تاریخ سر بر می‌آورد؛ هنگامه جنگ نوبران. جنگ نوبران که میان شاهزاده‌های قاجار بر سر قدرت رخ می‌دهد و یکی از نادرترین رخدادهای دراماتیک این دوره است.
یکی دیگر از نکات جذاب کتاب ورود سر هنری ویلسون انگلیسی به لرستان است. مردی که به نیت کشف نفت و خط آهن می‌آید، اما خطوط مرگ با خود می‌آورد... مدخلی تحت عنوان جاسوس‌های انگلیس در لرستان می‌تواند سرفصل پژوهش بسیار خاصی در این خصوص باشد. مثلا قطعه‌ای که درباره نظرعلی خان طرحانی معروف به نظه و دیدارش با ویلسون دارد بسیار خواندنی است؛ «او با وجود بی‌باوری نظه از نیات انگلیسی‌ها در کشیدن راه‌آهن و منویات آنها برای کشف نفت و نیز اظهار نگرانی از دسیسه دولتی‌ها برای سرکوب لرها به صورت مشروط پذیرفت کار مساحی انگلیسی‌ها انجام پذیرد.» بعد از ویلسون نوبت به رضا قلی‌خان مافی نظام‌السلطنه می‌رسد و به همین منوال حوادث اواخر قاجار را با نورپاشی بر اضلاع گم و ناپیدا نشان می‌دهد تا برسد به سر آغاز عصر پهلوی و پرده آخر آغاز شود. این کتاب شامل 30 سرفصل، دو پیوست، تصاویر و اسناد و مزارات و منابع و ماخذ است.
................ تجربه‌ی زندگی دوباره ................
