تاریخ و زندگی مردم در لیکوهای بلوچی | آرمان ملی


لیکوها، شعرگونه‌های مردم‌سرای مهربان بلوچی‌اند که محتوایشان بیش از آنکه طبیعت نهفته در آن هایکوهایی باشد که از ادبیات ژاپن می‌شناسیم و در نگاه اول سخت به یکدیگر شبیه‌اند، اندوه زندگی اجتماعی، فقر و فقدان و فراق و عشق و مهربانی‌ست، اشارتی شاعرانه به تاریخ مردم در بستر جغرافیای فراخ بلوچستان، تاریخی که از زبان جوان عاشق در فراق نشسته، سوار بر تویوتا که برود به دنبال کار.

لیکو، تک‌بیتی‌های بلوچی منصور مومنی

منصور مومنی که به گردآوری و بازسرایی این سروده‌ها پرداخته، در مقدمه‌ کتاب «لیکو، تک‌بیتی‌های بلوچی»، درباره‌ تفاوت لیکو و هایکو چنین می‌نویسد: «لیکو همان جایی‌ست که انسان هست و همان را می‌گوید که آدمی از زندگی می‌بیند و می‌خواهد؛ نه در خلوتی هایکویی و بی‌صدا؛ فریادزنان و بر سر بازار. او تن به اسطوره نمی‌دهد، در روزگار خودش نفس می‌کشد و چشم از لحظه‌ها برنمی‌دارد. لیکو بی‌پرده و پروا سخن می‌گوید و جز آنچه می‌گوید، چیزی در سر و بر دل ندارد. در لیکو یکی از طرفین ماجرا همیشه انسان است؛ لیکو با خاطره‌گویی و خاطرخواهی نسبت بیشتری دارد تا حدیث نفس و درس و بحث.» و از همین روست که در دل این سروده‌ها می‌توان ویژگی‌هایی از حیات روزمره‌ مردم بلوچستان را به تماشا نشست، مثلا وقتی که معشوق پریوار می‌دوزد بر تن پارچه که پریوار از نقش‌های سوزن‌دوزی بلوچی‌ست:

«پریواری می‌دوزی بر پیراهنی، دیدارمان بر آن دیوار» و این معشوق که پریواری می‌دوزد، همان است که عاشق دلش می‌خواهد برایش پولکی بسازد که به بینی بیاویزد که در این سروده نیز سبک و سیاقی از زینت سنتی زنان بلوچی تصویر شده است: «زرگری می‌خواهم! پولکی بسازد از سوز دلم، بر نرمه‌ بینی‌ات» و همین راوی اندوهگین دلداده‌ فرهنگ بومی زادبوم است که به گاه استیصال، با برگ نخلی که درخت همیشه شکوفای آن اقلیم است، فالی می‌گیرد: «به کوه می‌روم، بر کوه می‌نشینم. برگ نخلی می‌کنم و فالی می‌گیرم» و این نخل از این رو همیشه شکوفا و بخشنده است که در لیکویی دیگر می‌بینیم که فقط برگی برای فال گرفتن به وقت استیصال نیست بلکه همه چیز است که با آن خانه می‌سازند: «سرایی می‌سازم از تن و از برگ نخل، حرفی بزن پسر! لب باز کن!»

و این همه در حالی روایت می‌شود که راوی دلخسته، بنا به دوره‌ای از تاریخ که در آن می‌زید، نمادهای تجدد را هم در سروده‌هایش می‌گنجاند تا نشان بدهد که چگونه سنت سرودن و ثبت تاریخ با این سرودن‌ها را از دیرزمان بر گره کشیده و تا امروز با خود همراه آورده است و از همین روست که در این روایت‌ها او را اغلب سوار بر موتور روسی و اتومبیل‌ها می‌بینیم به ویژه تویوتاهایی که در بلوچستان متداول بوده‌اند و هستند: «سوار سوپری هشتاد و پنج‌ام، تاب می‌دهد لیلی، تن باریکش را» و یا اینجا که چنین می‌سراید: «دربست توست، پنج آسمانی، خوار است و کم‌دست، مرد لیلا» که این پنج آسمانی باز اشاره است به همان وانت‌تویوتای ساخت 1985 به رنگ آبی آسمانی که در میان مردم محبوب بوده شاید از این رو که آنها را در جاده‌های دور و سخت صعب، به سرمنزل می‌رسانده است و این رنگ آبی هم آیا رنگ متداول و محبوبی بوده است.

چنانچه منصور مومنی چنین می‌نویسد که: «مردم پا برزمینی که بیش از ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا نانی به کف آرند، فرصتی برای خانه‌نشینی و چانه‌زنی با غم نان و رنج بیکاری ندارند. کار دلیل راه و ناچاری سفر به هر غربتی می‌شود که دست فقر را بتواند کوتاه کند. گاهی نیز رد شدن از حدود قوانین نو که آداب و عادات قوم کهن را برنمی‌تابند، عامل کشمکش و گریز می‌شود. لیکو از این غریبی‌ها خاطرات بسیاری در خود دارد.» و از همین روست که این راویان عاشق اغلب منتظر نامه‌ دلدار خویش‌اند: «نامه‌ای بفرست، می‌خوانمش خودم، خیال تو را می‌دانم ای دوست!» و گاهی هم سخت مشتاق بازگشت به وطن‌اند: «آهای شوفر! ماشینت را گرم کن. برسان‌ام به زاهدان، ساعت و ربعی دیگر» از این رو که روزهای هجران بر او بسیار سخت گذشته است مثلا وقتی که در فرسنگ‌ها دورتر، درقطر به دنبال کار و کاسبی بوده است: «دو شش ماه، گیرم در قطر، پیرم از غمت قامت بلند». و برخی رفتن‌ها هم اشارتی است به رنج جمعی مردمی که ناچار به کوچیدن‌اند شاید از فقر و بی‌آبی: «کوچیدند و رفتند مردم، نسیمی بوزد ای کاش، بویشان را بیاورد» این لیکوها راویان حیات امروزند در این جغرافیا: «مدی نو پوشیده لیلی، آتشی کشیده بر دلم» دختری با موهای بور شاید که در گویش محلی بورجان است: «سه چار چادر آورده‌ام برایت بورجان، یاران من‌اند یادت و نازت».

و این راوی عاشق گاهی چنان عاشق اصیل و ژرفانگریست که معشوق را در هر حال می‌ستاید و از این رو قد کوتاه را هم در شعرش با شکوه و طمطراق و مهر توصیف می‌کند: «کشتی مرا سروکم، بوسه بر دست، راهی‌ات کردم». این کوچنده‌ غمگین اگر با ثروت فراوان هم از غربت بازمی‌گشت، باز هم سعادت راستین را در عشق و وصال باز می‌جست: «هزار خانه می‌سازم در خاش، فقیرم اما، گدای تو». و زیستن در این تک‌بیت‌ها زیستن در گستره‌ فراخ تاریخ و روانشناسی اجتماعی مردمان بلوچستان است که بسیار بیش از اینها از آن می‌توان سخن گفت و نوشت. کتاب لیکو، تک‌بیتی‌های بلوچی را نشر نو و در 274 صفحه در سال 1401 به بازار کتاب فرستاده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

پس از ۲۰ سال به موطن­‌شان بر می­‌گردند... خود را از همه چیز بیگانه احساس می‌­کنند. گذشت روزگار در بستر مهاجرت دیار آشنا را هم برای آنها بیگانه ساخته است. ایرنا که که با دل آکنده از غم و غصه برگشته، از دوستانش انتظار دارد که از درد و رنج مهاجرت از او بپرسند، تا او ناگفته‌­هایش را بگوید که در عالم مهاجرت از فرط تنهایی نتوانسته است به کسی بگوید. اما دوستانش دلزده از یک چنین پرسش­‌هایی هستند ...
ما نباید از سوژه مدرن یک اسطوره بسازیم. سوژه مدرن یک آدم معمولی است، مثل همه ما. نه فیلسوف است، نه فرشته، و نه حتی بی‌خرده شیشه و «نایس». دقیقه‌به‌دقیقه می‌شود مچش را گرفت که تو به‌عنوان سوژه با خودت همگن نیستی تا چه رسد به اینکه یکی باشی. مسیرش را هم با آزمون‌وخطا پیدا می‌کند. دانش و جهل دارد، بلدی و نابلدی دارد... سوژه مدرن دنبال «درخورترسازی جهان» است، و نه «درخورسازی» یک‌بار و برای همیشه ...
همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...