بحرانِ آزادی در عصرِ سایبری | آرمان امروز


عصر، عصر ارتباطات و هوش مصنوعی است؛ عصری که در آن دنیا مثل دهکده‌ای کوچک، زیر دوربینِ دولت‌ها رصد می‌شود تا تمامی اشکال زیست شهروندان را به کنترل درآورند. در چنین دنیایی، شهروندان چگونه می‌توانند زیر سایه رژیم سلطه‌گرِ تلکنولوژیکی دولت‌ها، یک زندگی آرامشجویانه‌ای داشته باشند؟ بیونگ-چول هان [Byung-Chul Han] از که او به‌عنوان «ستاره فلسفه آلمان» و یکی از بهترین نامزدها برای فیلسوفِ دورانِ کنونیِ ما یاد می‌شود، در کتاب «روان سیاست» [Psychopolitics : neoliberalism and new technologies of power] تصویری روشن از زندگی در عصر تکنولوژی که یکی از اَشکال آن «سایبری» است، به ما نشان می‌دهد.



بیونگ چول هان از منتقدان پرشور نئولیبرالیسم است. او در کتاش، رژیمی سلطه‌گر در قالب تکنولوژی را توصیف می‌کند که برخلاف «زیست قدرت» میشل فوکو، در دل آن یک نیروی تولیدی روان‌گونه ایجاد شده است. هان با استفاده از طیف وسیعی از نظریه‌پردازان و نویسندگان، از جمله کارل مارکس، میشل فوکو، ژیل دلوز، جورج اورول و فردریش نیچه، زنگ خطر انتقال قدرت از نظارتِ غیرفعال به فرمانِ فعال را به صدا درمی‌آورد - یعنی شرایطی که در آن «تخلیه»ی فرد نه از طریق خشونت، بلکه خودآزمایی داوطلبانه انجام می‌شود. هان درمورد همه‌ جنبه‌های سیاست‌های نئولیبرالی که به بحرانِ آزادیِ معاصر شهروندان دامن می‌زند، یک چارچوبِ تحلیلی ارائه می‌دهد که در آن نظریه اصلی داده‌های بزرگ و پدیدارشناسی به‌وضوح بررسی می‌شود.

همچنین این کتاب نگرشی تحریک‌آمیز درباره مدل‌های متفاوت تکنولوژی ارائه می‌دهد، به‌طوری‌که در آن ایده‌ها و گزینه‌های شگفت‌آور و تاثیرشان در جهان کنونی در قالب روشی جدید بررسی می‌شود؛ همان‌طور که هان تعریف می‌کند: «روانِ سیاست نئولیبرال نوعی فناوری سلطه است که با استفاده از برنامه‌ریزی روان‌شناختی و هدایت سیستم حاکم، سیستم غالب تثبیت و تداوم می‌یابد.» سیستم غالبی که او به آن اشاره می‌کند، دیگر سرمایه‌داری با کنترل انضباطی آن نیست، بلکه یک چرخشِ روانیِ نئولیبرالیسم است که در آن روان، به‌جای بدن، به‌عنوان یک نیروی تولیدی بهینه می‌شود. به‌زعم هان، «نظمِ بدنی جای خود را به بهینه‌سازیِ ذهنی داده است.»

هان معتقد است، جامعه نظارتی جدیدی که از سال 1984 به‌وجود آمده است، متفاوت عمل می‌کند، اما با ظرافت بیش‌تری نسبت به توتالیتر و ظالمانه‌تر از هر چیزی است که توسط اورول یا جرمی بنتام توصیف شده است. او می‌نویسد: «اقرار به زور، جایگزین افشاگریِ داوطلبانه شده است.» یا «تلفن‌های هوشمند جای اتاق شکنجه را گرفته است.» بررسی‌ها بیانگر این است که آنچه تحت‌عنوان سرمایه‌داری در دوره نئولیبرال تحقق یافت، نه‌تنها نیازی مبرم نیست، بلکه اغواکننده هم نبود. این همان چیزی است که هان به آن «سیاست هوشمند» می‌گوید. به‌نظر می‌رسد این سیستم طوری پیش می‌رود که ما به‌جای اینکه دستورات را انکار کنیم، به آنچه سیستم می‌خواهد تبدیل می‌شویم؛ امری که در اعتراضات مردمی در کشورهای مختلف به‌ویژه کشورهای استبدادی شاهد آن هستیم؛ همان‌طور که جورج اورول هشتاد سال پیش در رمان «1984» هشدار داده بود که چگونه جوامع توتالیتر با استفاده از تکنولوژی، تهدیدی برای دموکراسی و آزادی هستند.

هان می‌گوید «افراد در جهان سرمایه‌داری و داده‌ بزرگ شکست می‌خورند»، ممکن است بپرسید داده‌ی بزرگ چیست؟ هان توضیح می‌دهد: «داده‌های کلان یک کار عظیم و تجاری است.» یا اینکه «داده‌های شخصی به‌طور مداوم بررسی و تجارت می‌شوند. اکنون، با مردم به‌عنوان بسته داده‌ها برای استفاده اقتصادی، رفتار و معامله می‌شود.» یعنی انسان به کالا تبدیل شده است. بنا بر اصطلاح هگلی، ما با تبدیل‌شدن به یک ارباب و برده، از دیالکتیک ارباب/برده فرار کرده‌ایم؛ یعنی گرچه اورولین نیستیم، اما ما صورت مدرن‌شده‌ آن هستیم.

به عنوان مثال، آزادی به‌معنای اجبار است. شعار تبلیغاتی اولیه مایکروسافت این بود که «امروز می‌خواهید کجا بروید؟» در نگاه اول دنیایی با فضای بی‌حدوحصر را تداعی می‌کند؛ اما هان استدلال می‌کند که این مسیر بی‌حدوحصر دروغ بوده است؛ یعنی امروزه، آزادی و ارتباطات بی‌حدومرز درحال کنترل و نظارت کامل است. ما تازه خود را از شرِ سیستمِ انضباطی نجات داده بودیم، سپس خود را به یک محفظه جدید و حتی کارآمد‌تر انداختیم. هان این رویکرد را آیاتِ شیطانیِ نئولیبرالیسم می‌داند. آنها دقیقاً به این دلیل شیطانی هستند که باعث شدند ما خودمان آن نقش را بازی کنیم. از نظر هان، ما بنا به میل خود، همه اطلاعات قابل تصور درباره خود را در اینترنت قرار می‌دهیم، بدون اینکه کوچک‌ترین ایده‌ای داشته باشیم، معلوم نیست چگونه، چه موقع و به چه مناسبت اطلاعات ما برداشت می‌شود. این عدمِ کنترل، نشان‌دهنده یک بحرانِ آزادی است که باید جدی گرفته شود.

^{................} تجربه‌ی زندگی دوباره ^{...............}