کتاب «ناتو و خاورمیانه: بستر ژئوپلیتیکی پس از ۱۱ سپتامبر-تا ظهور داعش» [NATO and the Middle East : the geopolitical context post-9/11] نوشته محمد مصطفی عرفی [Mohammed moustafa Orfy] (دیپلمات مصری، نویسنده و استاد دانشگاه) منتشر شد.

ناتو و خاورمیانه: بستر ژئوپلیتیکی پس از ۱۱ سپتامبر-تا ظهور داعش» [NATO and the Middle East : the geopolitical context post-9/11] نوشته محمد مصطفی عرفی [Mohammed moustafa Orfy]

به گزارش کتاب نیوز به نقل از ایلنا، «ناتو و خاورمیانه» با ترجمه عسگر قهرمانپور و توسط انتشارات جوینده راهی بازار کتاب شده است.

نویسنده در این کتاب به بررسی نقش سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در منطقه خاورمیانه از زمان حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ تا امروز پرداخته است. کتاب حاضر محدودیت‌های نقش ناتو در منطقة خاورمیانه را تحلیل می‌کند. وانگهی بررسی می‌کند که آیا ناتو قادر بوده از طریق روابط همکاری با شرکای خاورمیانه‌ای، محیط شکننده امنیت منطقه‌ای را بهبود بخشد؟

مصطفی عرفی که خود دیپلمات مصری است و اهل خاورمیانه است، سال‌ها در ناتو نیز فعالیت داشته است، و لذا تلاش کرده است در این کتاب ضمن بررسی کاربست نظریه‌های روابط بین‌الملل در تحلیل نقش ناتو در خاورمیانه و ترجیح دادن تحلیل ناتو از منظر نهادگرایی لیبرال بر دیگر نظریه‌ها، به تحقیق میدانی نیز دست بزند و با انجام مصاحبه با مقامات بلندپایه سابق و کنونی چارچوب نظری برای تحلیل نقش ناتو در خاورمیانه پی‌ریزی کند.

نوآوری‌های کتاب حاضر
از نظر نویسنده نوآوری‌های کتاب حاضر را می‌توان در زیر به طور خلاصه چنین بیان کرد:

۱. تحقیق حاضر نخستین اثر جامع و نظامند درباره موضوع رابطه ناتو با منطقه خاورمیانه است. اگر چه اسناد ناتو چندین سال است که برای عموم قابل دسترس بوده، اما تحقیق حاضر نخستین اثری است که منابع مهم و خام بیانیه‌های ناتو، اعلامیه‌ها و گزارش‌های مطبوعاتی در این موضوع را مورد استفاده قرار داده، جمع‌آوری کرده و مورد تحلیل قرار می‌دهد. باید تأکید کرد که مداخله ناتو در منطقه خاورمیانه امری جدید و رو به تکامل است. در واقع، به رغم این واقعیت که گام‌های ابتدایی سیاست‌گذاری ناتو در قبال خاورمیانه را می‌توان در اوایل و اواسط دهة ۱۹۹۰ ردیابی کرد، تأثیرش تنها در سال‌های اخیر پدیدار شده است. تا حدی، این امر نشان‌دهندة فقدان تحلیل بنیادین دربارة این موضوع است.

2. این تحقیق عمدتاً بر آثار تجربی مبتنی است. نمونه آماری مصاحبه در این تحقیق شامل همه کارشناسان و سیاستمداران با درگیری مستقیم و غیرمستقیم و دارای تخصص و دانش در این موضوع است. بی‌تردید، تحقیق حاضر به نوبه خود یک منبع ارزشمندی به شمار می‌آید که به طور گسترده‌ای بر منابع اصلی تکیه کرده است. افزون بر این، دیدگاه‌های کارشناسان دانشگاهی درباره این موضوع جدید با نگاهی به غنی کردن بنیان تحلیلی این اثر جمع‌آوری شده است.

3. کتاب حاضر سنتزی جدید را پیشنهاد می‌کند که پیش از این تلاشی در این باره صورت نگرفته بود. در واقع، نخستین اثری است که تصویری فراخ‌تر از نقش ناتو در منطقه خاورمیانه ترسیم می‌کند. مطالعات دیگر محدود به موضوعات خاص یا معین زیرمنطقه‌ای بوده است. وانگهی، این کتاب نخستین اثری است که به طور مفصل توضیح می‌دهد که چرا ناتو به طرز فزاینده‌ای به خاورمیانه توجه داشته است: در وهلة نخست به دلایل اهمیت راهبردی خاورمیانه و در وهلة دوم، به عنوان پیامد فرایند متحولی که ناتو دستخوش آن شده است طوری که به دنبال نقش جدید جهانی است.

چهارچوب نظری کتاب
در پژوهش حاضر، انواع چهارچوب‌های نظری بررسی شده‌اند، چهارچوب‌هایی که به نظر می‌رسد می‌توانند تحلیلی از روابط فزاینده ناتو و خاورمیانه در اختیار مخاطب قرار دهند: نظریه‌های لیبرالیسم، واقع‌گرایی، برساخت‌گرایی و نظریه ثبات هژمونیک. همچنین به نظر می‌رسید که ممکن است برخی شایستگی‌ها در رویکردهای دیگر وجود داشته باشد که در نگاه اول کم اهمیت به نظر می‌رسید، مانند مارکسیسم، فمینیسم، مکتب انگلیسی، کارکردگرایی، نظریه پسااستعماری، نظریه انتقادی و پست‌مدرنیسم.

نویسنده پس از بررسی چهارچوب‌های ممکن، بررسی اولیه اسناد ناتو و برخی گفت‌وگوهای مقدماتی با مقاماتی از ناتو و کشورهای خاورمیانه، نتیجه گرفت که مناسب‌ترین رهیافت، لیبرالیسم و ذیل آن «نهادگرایی لیبرال» است. و توضیح می‌دهد که این تنها نظریه‌ای است که تبیین مناسب و متقاعدکننده از رابطه آشکار میان ناتو و خاورمیانه ارائه می‌دهد. نویسنده دلایل کنار گذاشتن رهیافت‌های دیگر را در بخش‌های دیگر توضیح داده است.

فرضیه‌ها و روش‌شناسی
دو فرضیه اصلی زیر در این تحقیق بررسی می‌شوند:
1. حوادث ۱۱ سپتامبر نقش ناتو را در خاورمیانه تغییر داده است.
2. نقش ناتو در خاورمیانه به ابزار سیاست خارجی آمریکا تبدیل شده است.

اهمیت بررسی فرضیه نخست از این واقعیت نشئت می‌گیرد که منطقه خاورمیانه پس از حملات ۱۱ سپتامبر به دغدغه اصلی جامعه جهانی- به ویژه جامعه غربی- تبدیل شده است. این منطقه به عنوان منبع دیرین بی‌ثباتی تلقی شده که بذرهای افراط‌گرایی، تروریسم و منازعات لاینحل منطقه‌ای در آن ریشه دوانیده است. در نتیجه، ابتکارات آمریکایی و بین‌المللی با نگاه به تقویت توسعه و مدرنیزاسیون منطقه مطرح شده‌اند. بنابراین، لازم است تشخیص بدهیم که آیا ناتو نقش خود را در منطقه در بستر این ابتکارات و با هدف تقویت ثبات در منطقه گسترش داده است یا نه؟ این امر به نوبة خود به وظیفه بررسی و ارزیابی اینکه آیا نقش جدید ناتو در منطقه بعد از ۱۱ سپتامبر برای جلوگیری از تهدیدات و خطرات متصور به ویژه تروریسم و سلاح‌های کشتار جمعی کافی بوده یا نه، کمک می‌کند. همچنین در کتاب حاضر به این پرسش پاسخ داده می‌شود که: چگونه ۱۱ سپتامبر بر تحول ویژگی‌های سیاست خاورمیانه‌ای ناتو و رویکردهای شرکای خاورمیانه‌ای قبل و بعد از ۱۱ سپتامبر، در خصوص تقویت نقش ناتو در خاورمیانه تأثیر گذاشته است؟

دومین فرضیه که به دنبال بررسی این مسئله است که آیا ناتو به ابزار سیاست خارجی آمریکا در منطقه تبدیل شده است یا نه، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. باور گسترده در خاورمیانه این است که هدف از اجرای سیاست ایالات متحده به ویژه بعد از ۱۱ سپتامبر از جمله حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ این بوده که بر منطقه کنترل داشته و از خطرات آن جلوگیری کند. درست یا غلط، فرضیه حاکم این است که ناتو معادل ایالات متحده است (ناتو همان آمریکاست) و هر حرکت ناتو لزوماً در خدمت استراتژی بزرگ ایالات متحده در قبال منطقه خاورمیانه است. بنابراین، لازم است بررسی شود که آیا نقش ناتو در منطقه، به ویژه پس از ۱۱ سپتامبر، با سیاست‌های آمریکا سازگار است یا خیر و یا انعکاس ادغام منافع دو رکن ائتلاف ناتو است، یعنی، ایالات متحده و متحدان اروپایی آن. ادبیات موجود در این مورد کافی و وافی نیست. برای بررسی این فرضیه‌ها، تحقیق حاضر تلاش می‌کند به پرسش‌های زیر پاسخ دهد:

1. چه بازیگرانی بر تحول سیاست ناتو در قبال منطقه خاورمیانه تأثیر گذاشته‌اند؟
2. چگونه سیاست خاورمیانه‌ای ناتو درون فرایند تحول مداوم‌اش که بنیان‌های نقش جدید جهانی آن را پی نهاده است، تکامل یافته و ویژگی‌های اصلی آن چیست؟
3. رابطه ناتو قبل و بعد از ۱۱ سپتامبر، چه دستاوردها و کاستی‌هایی دارد؟ آیا ناتو به منظور مقابله با پیامدهای پس از ۱۱ سپتامبر، توانسته نقش خود را در منطقه تقویت بکند یا تغییر بدهد؟ تا چه اندازه ایالات متحده بر نقش ناتو در خاورمیانه در دو مرحله{‌پیش و پس از 11 سپتامبر} تأثیر گذاشته است؟

منابع پژوهش
منابع مرتبط کلیدی برای پژوهش حاضر عبارتند از: اسناد ناتو، بیانیه‌ها و اعلامیه‌های آن که بعد از پایان جنگ سرد به عنوان نشانه حُسن نیت و قصد صلح‌آمیزش به دیگران، خود ناتو این اسناد را در دسترس عموم گذاشت. به گفته نویسنده برخی اسناد همچنان طبقه‌بندی شده بودند و دسترسی‌شان به مقامات خود ناتو محدود بود. بیانیه‌های در دسترس و دیگر اسناد اساسی و مهم منابع کلیدی پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهند و این اسناد با مصاحبه‌شوندگان مورد بررسی و بحث قرار گرفته است. مصطفی محمد عرفی، نویسنده کتاب میز خود نیز به عنوان یک دیپلمات بلند پایه، توانسه به مقامات در مقر فرماندهی‌های ناتو و به وزارت خارجی و نهادهای نظامی ناتو و متحدان آن و نیز کشورهای خاورمیانه‌ای از جمله مصر و کویت به عنوان مطالعات موردی دسترسی داشته باشم.

در نهایت، نویسنده، ضمن بررسی و تحلیل اهمیت راهبردی منطقه خاورمیانه، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا خاورمیانه منبع بی‌ثباتی در سیاست جهان شده است؟ سپس ابتکارات بین‌المللی و ایالات متحده را در برخورد با این بی‌ثباتی بررسی و آنگاه نقشة تحول ناتو را در این بستر ترسیم می‌نماید. همچنین نویسنده نقش ناتو را در رابطه با دو بحران مهم خاورمیانه، عراق و دارفور بررسی و ارزیابی می‌کند که آیا این نقش با منافع راهبردی آمریکا هم‌سو بوده یا نه؟ این کتاب ضمن بررسی جامع تأثیرات حوادث ۱۱ سپتامبر بر امنیت جهان و توسعه نقش ناتو در خاورمیانه، منبع مهمی نیز برای ادبیات موجود در امور امنیتی و راهبردی، سیاست خارجی آمریکا، سیاست خاورمیانه، سیاست اروپا و مطالعات تروریسم به شمار می‌آید. [برای تکمیل و به روز شدن مباحث این کتاب، مترجم فصل دیگری را در رابطه با نقش ناتو در تحولات داعش به کتاب اضافه کرده است.]

این کتاب ضمن بررسی و تحلیل اهمیت راهبردی منطقه خاورمیانه، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا خاورمیانه منبع بی‌ثباتی در سیاست جهان شده است؟ سپس ابتکارات بین‌المللی و ایالات متحده را در برخورد با این بی‌ثباتی بررسی و آنگاه نقشة تحول ناتو را در این بستر ترسیم می‌نماید. همچنین نویسنده نقش ناتو را در رابطه با دو بحران مهم خاورمیانه، عراق و دارفور بررسی و ارزیابی می‌کند که آیا این نقش با منافع راهبردی آمریکا هم‌سو بوده یا نه؟ این کتاب ضمن بررسی جامع تأثیرات حوادث ۱۱ سپتامبر بر امنیت جهان و توسعه نقش ناتو در خاورمیانه، منبع مهمی نیز برای ادبیات موجود در امور امنیتی و راهبردی، سیاست خارجی آمریکا، سیاست خاورمیانه، سیاست اروپا و مطالعات تروریسم به شمار می‌آید. [برای تکمیل و به روز شدن مباحث این کتاب، مترجم فصل دیگری را در رابطه با نقش ناتو در تحولات داعش به کتاب اضافه کرده است.]

............... تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...