حکایتِ زیست‌بوم | اعتماد


جرد دایموند در کتاب «دنیا تا دیروز: آنچه از جوامع سنتی می‌آموزیم»* با مطالعه‌ جوانبی گوناگون از جوامع سنتی و شیوه‌های مواجهه این جوامع با مسائل و رویدادها و موقعیت‌های مختلف، نشان می‌دهد که چطور می‌توان در مواردی راهکارهایی را که جوامع سنتی در زندگی و برای حل مشکلات‌شان به کار می‌برند در جوامع امروزی نیز به کار بست و نتیجه‌ای مطلوب گرفت. دایموند در این کتاب نشان می‌دهد که سنت‌های کهن را یکسره نمی‌توان منسوخ و به‌ درد نخور دانست و بعضی از این سنت‌ها حاوی پیشنهادهایی برای انسان امروزند که اگر آنها را به‌کار ببریم، می‌توانیم بر برخی بحران‌های امروزی فائق آییم و زندگی بهتری را برای خود و دیگران رقم بزنیم.

اسماعیل عباسی نقد شب گرگی

این همان پیامی است که در رمان «شبِ گُرگی»، در قالب قصه‌ای ریشه‌دار در سنت‌ها و اسطوره‌های زیست‌بومِ طالقان، بیان شده است. پس «شبِ گُرگی» را چه بسا بهتر باشد از این منظر بخوانیم تا صرفا از منظرِ قصه‌ای خیالی.

داستان «شبِ گُرگی» در روستایی به نام شهرآسا اتفاق می‌افتد. میدانِ ده و حول و حوشِ آن، چون صحنه تئاتری که شخصیت‌ها به آن وارد و از آن خارج می‌شوند، عرصه اصلی رویدادهای قصه است و آنچه بیرونِ میدان اتفاق می‌افتد، به جز صحنه مربوط به رهایی گرگ در پایان رمان، مربوط به گذشته است و آنچه شخصیت‌های رمان از گذشته به یاد می‌آورند و رمان از طریق فلاش‌بک آنها را روایت می‌کند. صحنه اصلی اما میدان ده است و حول گرگی می‌گردد که به تله افتاده و به میدان آورده شده و گویی قرار است کشته شود. گرگ محور و مرکز ثقل رمان است و به عنوان عنصری تکرارشونده در خاطرات و گذشته تعدادی از شخصیت‌های رمان نیز حضور دارد. در «شبِ گُرگی»، علاوه بر ماجرای اصلی که مربوط به گرگ است، بیشتر وقایع و خرده‌روایت‌ها نیز به نحوی به گرگ پیوسته‌اند و البته در کنار خرده‌روایت‌های مربوط به گرگ، خرده‌روایت‌هایی عاشقانه نیز وجود دارند.

کشمکشِ اصلی قصه، بر سرِ سرنوشت گرگی است که به تله افتاده و با پوزه‌ای خونین و در حالی که عذاب می‌کشد، در میدانِ دِه به بند کشیده شده است. عده‌ای با کشته‌شدن این گرگ موافق‌اند و عده‌ای بیشتر مخالف. بحث درمی‌گیرد و دست آخر قرار می‌شود که گروهی از مردهای روستا در قهوه‌خانه شور کنند و تصمیم بگیرند که با گرگ چه باید کرد. گله‌داری که گرگ بارها به گله‌اش زده است، سردمدار طرفداران پروپاقرصِ کشتن گرگ است. در شورای قهوه‌خانه اما تصمیمی دیگر گرفته می‌شود. گله‌دارِ طرفدارِ کشتن گرگ اما مخفیانه با رییس پاسگاه تبانی می‌کند که گرگ را ماموری با تیر بزند و بعد بگویند سهوا این اتفاق افتاده است. در این میان اما ماجرایی دیگر نیز در جریان است؛ زنی به نام آتیه که قابله قدیمی روستاست، سال‌هاست دچار بیماری ناشی از ترس‌خوردگی است و به او گفته‌اند برای غلبه بر این بیماری باید پستان ماده‌گرگی را لمس کند، یعنی ترس را با هولی عظیم‌تر از میان ببرد. زنانِ دِه دست ‌به‌کار می‌شوند تا با رایزنی، امکان این کار را برای آتیه فراهم کنند. قرار می‌شود قبل از خارج کردن گرگ از دِه، آتیه را بیاورند که پستان گرگ را لمس کند. آتیه اما درمی‌یابد که گرگ حامله است و همین رهایی گرگ را رقم می‌زند. آتیه می‌گوید باید گرگ را آزاد کنند تا پیش بچه‌هایش برود. پاسگاه موافقت نمی‌کند اما مردم، پُشتِ آتیه و گرگ می‌ایستند و دست آخر زمینه‌ای برای فراری‌ دادن گرگ مهیا می‌شود.

اسماعیل عباسی در رمان «شب گرگی» نگرانی‌های انسان امروز در باب زیست‌بوم و از بین رفتن حیات‌وحش و گونه‌های جانوری را در قالب قصه دیروز بیان کرده است تا بلکه تلنگری زده باشد و هشداری داده باشد به خطری بزرگ که محیط‌زیست را تهدید می‌کند و نیز نشان بدهد که گاهی راه‌حل در رجعت به سنت و فولکلور و رسم و رسوم قدیم است.

در «شبِ گُرگی» زن‌ها با توسل به یک اصلِ اخلاقی قدیمی موفق می‌شوند وضعیت را به سودِ گرگ تغییر دهند و گرگ را از مرگ نجات دهند. این کاری است که مردان تحصیلکرده روستا نتوانسته بودند انجام دهند و نویسنده این‌گونه خواننده را متوجه کارآمدی و رهایی‌بخشی بعضی سنت‌ها و افسانه‌ها و باورهای ریشه‌دار در فرهنگ عامه می‌کند و به خطری دیگر نیز هشدار می‌دهد که همان محو و انهدام و فراموشی آن سنت‌ها و باورها و افسانه‌هاست. از سوی دیگر «شبِ گُرگی» نقدی است به باورهای قدیمی غلط درباره حیوانات وحشی. بنابراین نسخه‌ای که در این رمان برای برون‌رفت از بحران زیست‌بوم ارایه می‌شود، پیروی کورکورانه از همه رسوم و باورهای کهن نیست. «شبِ گُرگی» رجعتی است به سنت برای یافتن نسخه‌ای کارآمد از رسوم قدیم برای گره‌گشایی از معضلات امروز و یادآوری ضرورتِ حفظ بعضی آداب و رسوم گذشته که دستخوش فراموشی و نابودی‌اند، حال ‌آنکه می‌توانند امروز نیز برای برون‌رفت از بعضی بحران‌ها و مسائل به کار روند و نیز یادآوری ضرورتِ زدودن بعضی باورهای کهن که خرافی‌‌اند و ویرانگر.

این رمان همچنین از زنانگی و زایایی زنانه سخن می‌گوید و از نقش موثرِ این زایایی در نجات اقلیم و زیست‌بوم و چه بسا رفع بحران‌های دیگری که جهانِ امروز با آنها درگیر است. در این میان انتخابِ زنی به نام «آتیه» به عنوان نجات‌بخشِ ماده‌گرگِ آبستن، زنی که خود قابله است و تجسم زایایی و زایاندن، انتخابی است معنادار.

* این کتاب اخیرا با ترجمه علی مجتهدزاده در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...