هشتمین چاپ جلد پنجم از تاریخ فلسفه کاپلستون [Frederick Copleston A history of philosophy‬] توسط انتشارات سروش منتشر شد. کاپلستون در این مجلد به روایت اندیشه‌های فیلسوفان انگلیسی از هابز تا هیوم و نقد آنها می‌پردازد.

تاریخ فلسفه کاپلستون [Frederick Copleston A history of philosophy‬]

به گزارش کتاب نیوز به نقل از مهر، انتشارات سروش با همکاری انتشارات علمی و فرهنگی هشتمین چاپ جلد پنجم از «تاریخ فلسفه» فردریک چارلز کاپلستون [‎Copleston, Fredrick Charles] با ترجمه امیر جلال‌الدین اعلم را با شمارگان ۵۰۰ نسخه، ۴۶۶ صفحه و بهای ۵۶ هزار تومان منتشر کرد. چاپ نخست این مجلد سال ۱۳۶۲ منتشر شده بود. چاپ پیشین (هفتم) این مجلد نیز سال ۱۳۹۷ با شمارگان ۵۰۰ نسخه و بهای ۲۳ هزار تومان در دسترس مخاطبان قرار گرفت.

این مجلد از «تاریخ فلسفه» به فیلسوفان انگلیسی: از هابز تا هیوم اختصاص دارد و شامل ۱۸ فصل است. دو فصل نخست کتاب به هابز اختصاص پیدا کرده است. در فصل نخست نویسنده ابتدا به شرح زندگی و معرفی مصنفات تامس هابز پرداخته و در ادامه غایت فلسفه از منظر او را شرح می‌دهد. کاپلستون اشاره می‌کند که هابز نیز مانند بیکن بر غرض عملی فلسفه تاکید می‌کند: «غایت یا مقصود فلسفه آن است که بتوانیم از اثرها یا معلول‌هایی که پیشتر دیده‌ایم سود گیریم یا تا جایی که از عهده ماده و نیرو و کوشایی برمی‌آید، با گماردن اجسام بر یکدیگر اثرها یا معلول‌هایی همانند آنهایی که در ذهنمان تصور می‌کنیم برای راحتی زندگی بشر فراهم آوریم… غایت دانش توانایی است… و مقصود هرگونه پژوهش نظری، اجرا، عمل یا چیزی است که تحققش لازم آید.»

هابز و لویاتان

تاریخ و چگونگی نگارش «لویاتان» از دیگر مباحث مهم این بخش است. «لویاتان» نخستین متن و یکی از مهم‌ترین آثار در حوزه فلسفه سیاسی و اولین شرح جامع درباره دولت مدرن و ویژگی‌ها و کارکردهای آن است. هابز در لویاتان با بهره‌برداری از تمثیل‌های ابزاروار و اندام‌وار دولت را همچون انسان مصنوعی قلمداد می‌کند، که ممکن است دچار انواع بیماری‌ها شود و یکی از علایق اصلی هابز تشریح کالبد دولت و بیماری‌های آن است. شرحی که کاپلستون از اندیشه هابز به دست می‌دهد عالی است و مهم این است که کاپلستون این اندیشه‌ها را در بستر شکل‌گیری اجتماعی آنها بحث می‌کند و این کار باعث ماندگاری اندیشه‌ها در ذهن مخاطب می‌شود.

فصل دوم کتاب به دومین بخش از روایت اندیشه هابز اختصاص دارد. «وضع طبیعی جنگ»، «قوانین طبیعی»، «پیدایش حکومت و نظریه قرارداد»، «حقوق حاکم»، «آزادی اتباع» و «تاملاتی در نظریه سیاسی هابز» مباحث این فصل را تشکیل می‌دهد. فصل سوم کتاب به «افلاطونیان کیمبریج» اختصاص پیدا کرده که شامل معرفی و شرح آرا و افکار اندیشمندانی چون لرد هربرت آو چربری، بنجمین ویچکت و… که کشیشان انگلیکان نیز بودند، است. به احتمال زیاد این مجلد از تاریخ فلسفه کاپلستون تنها متن فارسی درباره این اندیشمندان باشد.

کاپلستون از فصل چهارم تا هفتم این مجلد را به روایت و شرح اندیشه‌های جان لاک اختصاص داده است. لاک نیز از مهم‌ترین و اثرگذارترین اندیشمندان تجربه‌گرای انگلیسی است که بویژه با نظریات سیاسی‌اش و کتاب «رساله‌ای درباب فهم بشر» شناخته می‌شود. دو رساله درباره حکومت مدنی نیز از جمله آثار مهم اوست که در رساله دوم نظریات سیاسی‌اش و آنچه باعث شد تا او به عنوان پدر لیبرالیسم مشهور شود، درج کرده است.

روایت اندیشه‌های جان لاک

کاپلستون روایت دقیقی از دستگاه فلسفی لاک را به همراه نقد آن ارائه داده و حتی از شرح نظریات او درباره مقوله «زبان» هم غفلت نکرده است. او به درستی بررسی می‌کند که تاثیر مساله تجربه باوری نزد لاک به بهترین وجه در فلسفه‌های بارکلی و هیوم نمایان شده است. فصل هشتم کتاب نیز به آیزاک نیوتن اختصاص دارد. کاپلستون برای روایت دقیق‌تری از اندیشه او، بحث ابتدایی این فصل را با بررسی نظام فکری رابرت بویل آغاز می‌کند که از اعضای محفل جان لاک بود و امتداد اندیشه لاک در او و نیوتن آشکار است.

فصل نهم کتاب «مسائل دینی» نام دارد و به روایت اندیشه‌های «سمیوئل کلارک» که از کشیشان انگلیکان بود و از ستایندگان دستگاه فلسفی نیوتن، «دئیست‌ها» یعنی آن دسته از اندیشمندان انگلیسی که اعتقاد داشتند خدا به عنوان آفریننده و دادار و خالق همه چیز وجود دارد اما مداخله مستقیم در عملکرد جهان و طبیعت نمی‌کند؛ و «اسقف جوزف باتلر» به عنوان یکی از نامدارترین منتقدان دئیست‌ها، اختصاص پیدا کرده است. البته کاپلستون در نقد دئیست‌ها از اندیشه‌های کلارک هم بهره می‌برد.

دهمین فصل کتاب درباره «مسائل اخلاقی» است و در آن از اندیشه‌های ارل آو شافتسبری، برنار دو مندویل، فرانسیس هاچسن، اسقف باتلر، دیوید هارتلی، آبراهام تاکر، ویلیام پیلی صحبت به میان آمده است. کاپلستون جستاری در نقد نظریه‌های اخلاقی این اندیشمندان نیز به این فصل افزوده است. فصول یازدهم، دوازدهم و سیزدهم کتاب نیز به روایت اندیشه جرج بارکلی، فیلسوف و کشیش ایرلندی اختصاص پیدا کرده است که از جمله ماده ناباوران بود. کاپلستون بویژه در شرح و نقد نظریه بارکلی در زمینه تصور روح بسیار عالی عمل می‌کند.

فصل ۱۴ تا ۱۷ کتاب به شرح و نقد دستگاه فلسفی دیوید هیوم اختصاص پیدا کرده است. کاپلستون بجز زندگی و عقاید هیوم به معرفی ساختار تک تک آثار هیوم نیز پرداخته است. هیوم به خاطر یک اثر بسیار مهم در تاریخ اندیشه شخصیت اثرگذاری است: «رساله در باب طبیعت آدمی». او در این کتاب اشاره کرده که همه علم‌ها نسبتی با طبیعت آدمی دارند و به دو راه می‌توان به علم طبیعت آدمی پرداخت.

فیلسوف ممکن است انسان را بیشتر به منزله موجودی که برای فعالیت زاده شده است به دیده گیرد و خودش را به بازنمودن زیبایی فضیلت مشغول بدارد با این نظر که انسان‌ها را به کردار فضیلتمندانه برانگیزد. یا امکان دارد انسان را بیشتر به مثابه موجودی متعقل به لحاظ آورد تا موجود فعال و خود را به روشن گرداندن فهم انسان مشغول دارد نه بهبود بخشیدن به کردار او. فیلسوفان گونه دوم طبیعت آدمی را موضوع کاوش نظری می‌انگارند و به دقت آن را باز می‌جویند تا چنان مبادیی را بیابند که فهممان را به سامان می‌آورند.

فصل هجدهم (آخر) این مجلد نیز به شرح عقاید «موافقان و مخالفان هیوم» اختصاص پیدا کرده است. از جمله موافقان او دوست هیوم یعنی آدام اسمیت است و از جمله مخالفان و منتقدانش ریچارد پرایس و تامس رید.

آنچه در کتاب کاپلستون اهمیت دارد این است که او اندیشه و فلسفه هر دوره از تاریخ را در موقعیتِ تاریخی آن و در پرتو ارتباطش با نظام‌های دیگر بحث و روایت می‌کند. در ادامه سیر تاریخی اندیشه‌ها، نقادی نحله‌های فکری بعدی بر نحله‌های فکری قبلی نیز پویایی تفکر در مغرب زمین را به عینه نشان داده می‌شود.

................ هر روز با کتاب ...............

تلویزیون بی‌دلیل روشن می‌شود و تصویری را نشان می‌دهد. در كنار نگاه دوربین‌نگار روایت، تلویزیون قرار دارد. تلویزیون و ساعت دیجیتال و روایت دوربین‌گونه به عنوان عناصری مدرن، اتاق را احاطه می‌كنند... فرد متجاوز به دختر روسپی می‌تواند شكل دیگری از مرد درون تلویزیونی باشد كه ناگهان روشن می‌شود... دختری است در جایگاه و موقعیتی كه با زیبایی‌اش تبدیل به پدیده‌ای می‌شود كه عكسش روی مجلات مد می‌نشیند و در نقطه مقابلش دختر فاحشه چینی است. ...
با کشتی‌گیر اسراییلی کشتی می‌گیرم چون تن من به تن او بخورد بخشی از گفت‌وگوست... با این شیوه ما نباید وارد سازمان ملل هم بشویم؛ نباید در المپیادهای علمی هم شرکت کنیم... چیزی که ناکارآمد هست باید حذف بشود یا اصلاح... اگر خدای نکرده! وزیر ارشاد بشوم اولین کاری که می‌کنم رفتن به قم و گرفتن اجازه از علما برای پیوستن به کنوانسیون برن (حمایت از حق مولف در آثار ادبی و هنری) است ...
از این کتاب تا امروز بیش از 10 ترجمه در کتابخانه ملی ثبت شده: «اجرام آسمانی»، «بانوان مهتاب»، «دختران مهتاب»، «دختران ماه»، «ماه خاتون‌ها»، «زنان ماه» و «بانوان ماه»... روند جامعه‌ای را با تمرکز بر زنان آن در یک دوره یکصد ساله بازنمایی کند. از این‌ رو شاخص‌ترین مساله «گفتمان نسل»هاست؛ گفتمانی که گذار شخصیت‌ها را از سنت به مدرنیته می‌نماید... در برزخ گذشته زندگی می‌کنند و گویی راه گریزی از آن ندارند ...
اولین کتاب دانشگاهی است که به جامعه‌شناسی اسلام و تا حدودی تشیع می‌پردازد... برخی معتقدند جامعه‌شناسی دین مربوط به مسیحیت است نه اسلام... در بنیادگرایی ما با دین بدون فرهنگ مواجهیم... مطالعه تحولات تاریخی و سازمانی روحانیت... جامعه‌شناسان فرانسوی ترجیح می‌دهند درباره قبایل استرالیا یا اسکیموها تحقیق کنند تا اینکه مسلمانان را موضوع تحقیق قراردهند ...
«سووشون» رمانِ تجاوز است، تجاوز به روح یک ملت... مردمی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند با تجاوزگران هم‌داستان می‌شوند... همه زن‌ها حتی چهره‌های منفی مثل «عزت‌الدوله» هر یک به‌نوعی وجوه گوناگونِ ستمدیدگی، بی‌پناهی، ناکامی و تحملِ زن ایرانی را به نمایش می‌گذارند... می‌خواستم بچه‌هایم را با محبت و در محیط آرام بزرگ کنم اما الان با کینه بزرگ می‌شوند...هر هفته نان و خرما به دیوانه‌خانه و زندان می‌فرستد... تاریخ در این رمان لَق نمی‌زند یعنی آدم‌ها از بستر واقعی برخاسته‌اند ...