زنان علیه زنان | آرمان ملی


تفاوت بزرگ رمان «خرگوش و خاکستر» به‌قلم محبوبه موسوی با رمان‌های متداول را می‌توان در عدم‌وجود شخصیت مرکزی دانست. در این کتاب هر یک از شخصیت‌ها می‌توانند، شخصیت اصلی سرگذشت خود باشند. بااین‌حال نویسنده ترجیح داده به‌جای تعدد راوی تنها از یک راوی سوم‌شخص برای شرح سرگذشت همه‌ شخصیت‌ها استفاده کند. زاویه‌دید این راوی نامحدود بوده و نه‌تنها همچون خدایگانی از گذشته و حال افراد باخبر است بلکه مفسر نیز هست. بااین‌حال همین زاویه‌دید هم ترجیحاتی دارد که نویسنده کمی نسبت به آن بی‌توجه عمل کرده. به‌عنوان مثال، در معرفی شخصیت‌ها می‌شد اطلاعات را قطره‌چکانی‌تر به مخاطب منتقل کرد و به‌جای گفتن، نشان داد. اما نویسنده گاهی در مقام راوی هم می‌گوید و بعدتر به ضرورت داستان نشان می‌دهد یا باز به‌نحو دیگر بیان می‌کند که این ممکن است شبهه‌ دست‌کم‌گرفتن هوش مخاطب را پیش بیاورد.

خرگوش و خاکستر محبوبه موسوی

مورد بعدی زمانی ا‌ست که راوی همه‌چیزدان اطلاعات دقیقی از گذشته و اکنون شخصیت و همچنین اطرافیان او می‌دهد اما بعدتر معلوم می‌شود اطلاعاتی را عمدا پنهان کرده. این مورد به‌خصوص درباره‌ شخصیت علی (شهپر) صدق می‌کند که در بدو مواجهه با او در داستان، اطلاعات نسبتا کاملی را از قول راوی در ارتباط با خودش و کربلایی اصغر می‌شنویم. حتی اطلاعاتی از کربلایی اصغر هم به مخاطب داده می‌شود که شخصیتی تقریبا درستکار از او در ذهن خواننده ساخته می‌شود اما در ادامه و از خلال صحبت‌ و جدل‌ها پی به ارتباط نامتعارف او با فرزندخوانده‌اش (شهپر) می‌بریم. این دوگانگی در فهم داستان که به غافلگیری مخاطب منجر می‌شود اگر از زبان راوی پنهان‌کار یا اصطلاحا راوی نامطمئن بیان شود، حُسن نیز به شمار می‌رود اما این پنهان‌کردن بخش مهمی از اطلاعات به‌وسیله‌ راوی مورد انتخاب در این کتاب که به تمام زوایای زندگی افراد احاطه دارد و حتی به‌جای آنها درباره‌ سرنوشت‌شان خیال‌پردازی هم می‌کند، چندان منطقی به‌نظر نمی‌رسد.

درخصوص فرم روایت هم باید گفت، کتاب شامل بخش‌بندی‌های تقریبا طولانی ا‌ست که به‌طور عمده هر بخش با تاکید بر سرگذشت یکی از چند شخصیت اصلی روایت می‌شود. زبان روایت هم انحرافی تقریبا آگاهانه از زبان معیار دارد و با کمی دقت می‌توان تلاش نویسنده برای آفرینش سبک زبانی منحصر به خود را شاهد بود. اما استفاده از تمثیل‌های پی‌در‌پی و بیش از حد متن را کمی دچار اطناب کرده و از روان‌بودن مساله‌ داستانی کاسته است. مکالمه‌ها نیز پتانسیل نزدیکی بیشتر به گونه‌ زبانی منحصر به فرهنگ، تحصیلات و طبقه‌ اجتماعی هر شخصیت را، بیش از این داشتند.

تاریخ تقویمی وقوع رویدادها در داستان به زمان جنگ بازمی‌گردد. بااین‌حال نویسنده به قدر ضرورت از فضای جنگ‌زده در داستان خود بهره برده و حتی به‌دلیل عدم داشتن تجربه‌ زیستی از جبهه، با تیزهوشی تمام از تکنیک خلأ در موقعیت رزمندگی شخصیت یحیا استفاده کرده است. این تکنیک همچنین درمورد سه سال زندانی‌شدن یحیا، به‌کار برده شده و به‌جای تلاش ناکام برای ساخت فضای زندان، نویسنده با تلخیص از آن عبور کرده است.

عمده حوادث «خرگوش و خاکستر» جایی غیر از پایتخت اتفاق می‌افتد. اما این انتخاب نباید به معنای توقع خوانش یک اثر اقلیمی باشد؛ چراکه آثار اقلیمی اهدافی مثل پررنگ‌کردن آداب و سنن شهر یا منطقه‌ خاصی را دارند اما در این اثر نویسنده به‌واسطه‌ تجربه‌ زیستی خود از «مشهد»، تنها به‌عنوان شهرداستان استفاده برده و به ضرورت داستان، ماوقع در شهرها و استان‌های دیگر نیز روایت می‌شوند. بااین‌حال تاکید گاه‌به‌گاه شخصیت‌ها نسبت به لهجه‌ تهرانی و تمسخر یکدیگر در نوعی اتهام‌زدن به تلاش برای صحبت با آن لهجه‌ خاص این توقع را در مخاطب به‌وجود می‌آورد تا شاهد نوعی شبه‌زبان (زبان فیگوراتیو) مخصوص به منطقه‌ روایت داستان در دیالوگ‌ها باشد که کمتر شاهد آن هستیم. حتی وقتی زنی کُرد به‌نام «جنان» با یکی از شخصیت‌های اصلی (صدیقه) صحبت می‌کند و الزام ساخت شبه‌زبان کُردی پیش می‌آید، باز نویسنده حرف‌های جنان را کاملا به زبان کردی می‌آورد! حال آنکه با توجه به اینکه شخصیت مورد خطاب تاکید بر ندانستن زبان کُردی می‌کند این الزام منطق محکم‌تری هم پیدا می‌کند.

در باب محتوا اما رمان «خرگوش و خاکستر» حرف‌هایی درخور برای گفتن دارد. از مساله‌ کودک‌همسری گرفته تا تابوی ترنس‌‌ها! این محتوا با ترکیب شخصیت‌پردازی خوب پرسوناژها و واقع‌گرایی نویسنده است که اثر را به لحاظ محتوا قابل توجه کرده. شخصیت‌هایی که نه سیاه هستند نه سفید مطلق. آدم‌هایی که در مواجهه با یکدیگر هم قربانی هستند و هم قربانی‌کننده. به پدیده‌ زنان علیه زنان نیز در این کتاب با ظرافت تمام پرداخته شده؛ طوری‌که کمترین شبهه‌ شعارزدگی ایجاد نمی‌کند. نویسنده همچنین از عنصر تکرارشونده‌ باد در بزنگاه‌های موقعیتی داستان به‌خوبی بهره برده. تا آنجا که باد نه‌تنها اتمسفر می‌سازد، بلکه در پیغام و معنای درونمایه‌ای هم نقشی پررنگ پیدا می‌کند. سرنوشت شخصیت‌های «خرگوش و خاکستر» هرگز به تعادل ثانویه نمی‌رسد. از این نظر، پایان کتاب باز و مبهم است. گویا که این تفکر خواننده است که باید آدم‌های داستان را از میان باد و خاکستر دنبال کند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

این سی و دو دفتر را در زندانی نوشت که در رژیم موسولینی از سال 1929 تا مرگ خود، به مدت یازده سال، در آن به سر برد... به رغم عدم دسترسی به کتاب‌ها و مراجع لازم، درباره‌ی متنوع‌ترین و مشکل‌ترین مسائل سیاست، فلسفه، تاریخ فکری و اجتماعی، هنر و ادبیات به بحث می‌پردازد... یادداشت‌هایی درباره‌ی ماکیاولی، سیاست و دولت جدید، درباره‌ی بسط بورژوازی ایتالیایی؛ ادبیات و حیات ملی، تأملاتی درباره‌ی دانته و درباره‌ی رمان پاورقی ...
حقیقت این است که شهرت «دو قرن سکوت» بیش از آنکه مرهون ارزش و اعتبار علمی‌اش باشد، حاصل محتوای ایدئولوژیک آن است... موضوعات علمی را به سبک ادبی برای هر دو گروه متخصص و متوسط می‌نوشت... سبک او که آمیزه‌ای بود از اطلاعات وسیع و مقبول علمی در بیانی سرشار از جذابیت ادبی و روایتگری... غزالی قهرمان کتاب فرار از مدرسه است و حافظ قهرمان از کوچه‌ی رندان است و نظامی قهرمان پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد ...
زمان وقوع حوادث داستان دهه‌ی 1930 میلادی و مقارن با دوره‌ی رکود بزرگ اقتصادی آمریکاست... تنها دارایی ارزشمند خانواده‌شان، بشقابی است که روی آن یک رودخانه، سه آدم، یک پل و درخت بیدی آبی‌رنگ نقش بسته است... مدام مجبور به کوچ از جایی به جای دیگر برای کسب درآمدی ناچیز بوده‌اند... آسیب‌های روانی و عاطفی که در این دوره بر کودکان وارد شد، در دهه‌های بعد آثار خود را در زندگی بزرگسالی‌شان نشان داد ...
هواپیما هربار حدود 2000 کیلومتر از بالای صحرا طی می‌کند... اگر اجباراً به سطح زمین پایین بیاید در خطر این هست که با گلوله‌ی تفنگ قبایل متعصب سوراخ سوراخ شود... زندگی‌کردن عبارت است از گفتگوی دو به دو با مرگ، همواره رفتن و باز هم رفتن و فضای تازه را پیوسته دورتر یا بالاتر جستجوکردن... مرگ پیش از او به سراغ محبوبه‌اش، رفته بود؛ همان زنی که با همه‌ی لطافت و ظرافت آسمانی‌اش از گوشت و پوست و خواهشِ نفس ساخته شده بود ...
یادآوری دونوازی چندباره‌ این دو همکلاسی زمینه‌ساز ورود مخاطب به دنیای بی‌کلام و شگفت‌انگیز موسیقی است... عصا همواره نماد نیروی برتر یا سحر و جادو بوده... قلمروزدایی درست همان کاری‌ است که موسیقی انجام می‌دهد... پرنده با ساکسیفون آلتوی توی دستش و همراه با عطر ملایم قهوه بالاخره نواختن «کورکووادو» را آغاز می‌کند... شاید بتوان به مدد موسیقی چهره واقعی «گ» را شناخت و در بدبینانه‌ترین حالت آن را بازسازی کرد ...