کتاب «درس‌گفتارهای ایدئولوژی و اتوپیا» [Lectures on ideology and utopia]  نوشته پل ریکور [Paul Ricœur] با ترجمه مهدی فیضی توسط نشر مرکز منتشر و راهی بازار نشر شد.

درس‌گفتارهای ایدئولوژی و اتوپیا» [Lectures on ideology and utopia]   پل ریکور [Paul Ricœur]

به گزارش کتاب نیوز به نقل از مهر، این‌کتاب، متن درس‌گفتارهایی را شامل می‌شود که پل ریکور در پاییز سال ۱۹۷۵ در دانشگاه شیکاگو ارائه کرده است. این‌درس‌گفتارها توسط جرج تیلور گردآوری و تدوین شده‌اند که خود ریکور هم نتیجه نهایی را نظارت کرده است. مهدی فیضی مترجم کتاب هم ضمن اشاره به چرایی علاقه‌اش به ترجمه این‌کتاب، در مقدمه کوتاهش بر کتاب اشاره کرده که معنای هرگونه ایدئولوژی و اتوپیایی را باید در (بود و نبود) مفهوم «ارزش افزوده» جستجو کرد. چون ارزش افزوده‌ای که ریکور مطرح کرده، در تحلیل نهایی به خود «واقعیت» مربوط می‌شود؛ این‌که واقعیت (یعنی هرآن‌چه هست) همواره واقعیت به‌اضافه یک ارزش افزوده است.

پل ریکور فیلسوف معاصر فرانسوی که متولد سال ۱۹۱۳ و درگذشته به سال ۲۰۰۵ است، با شرح و تفاسیرش از پدیدارشناسی و هرمنوتیک شناخته می‌شود. جرج تیلور گردآورنده درس‌گفتارهای این‌کتاب می‌گوید جذابیت آن‌ها در موضوعات و چهره‌هایی است که ریکور به آن‌ها پرداخته است. ریکور مدت‌ها مارکس، فروید و نیچه را سه استاد بزرگ تردید نامیده بود و به‌خاطر تاویل‌هایش از فروید مشهور است. مجموعه درس‌گفتارهای «ایدئولوژی و اتوپیا» نخستین تحلیل نظام‌مند او از مارکس را در بر می‌گیرد. ریکور می‌گوید مسیر آثار اولیه مارکس، یک‌پیشروی به سمت توصیف آن‌چه واقعی است، بوده است. مفهوم ایدئولوژی مارکس هم، خودآیینی اعطایی به محصولات آگاهی را به چالش می‌کشد.

اما ریکور در این‌درس‌گفتارها به جز مارکس،‌ به اندیشمندان دیگری چون هگل، لویی آلتوسر، کارل مانهایم، کیلفورد گیرتز، یورگن هابرماس، ماکس وبر و ... هم پرداخته است.

بیشتر حجم کتاب، مربوط به بحث ایدئولوژی است و اتوپیا فقط سه عنوان را به خود اختصاص داده است. با این‌حال، به‌طور پیوسته در سراسر صفحات کتاب حضور دارد.

این‌کتاب به جز «درس‌گفتار مقدماتی»، دو بخش اصلی دارد که به‌ترتیب عبارت‌اند از «ایدئولوژی» و «اتوپیا». بخش اول، ۱۴ عنوان را به این‌ترتیب در بر می‌گیرد: «مارکس: نقد هگل و دست‌نوشته‌ها»، «مارکس: دست‌نوشته اول»، «مارکس: دست‌نوشته سوم»، «مارکس: ایدئولوژی آلمانی‌ (۱)»، «مارکس: ایدئولوژی آلمانی (۲)»، «آلتوسر (۱)»، «آلتوسر (۲)»، «آلتوسر (۳)»، «مانهایم»، «وبر (۱)»، «وبر (۲)»، «هابرماس (۱)»، «هابرماس (۲)» و «گیرتز».

دومین‌بخش کتاب هم که مربوط به اتوپیا است، ۳ عنوان «مانهایم»، «سن‌سیمون» و «فوریه»‌ را در خود جا داده است.

پیش از این‌دوبخش و درس‌گفتار مقدماتی هم، یادداشت مترجم، سپاسگزاری گردآورنده و مقدمه گردآورنده درج شده‌اند.

در قسمتی از این‌کتاب می‌خوانیم:

مفهوم کلیدی، در بحث مانهایم از آگاهی دروغین، مفهوم امر نابسنده، نامناسب و ناهمخوان است. با خطر آگاهی دروغین باید با تعیین «این‌که کدام یک از آرای رایج در یک وضعیت پیش‌داده به‌واقع معتبرند» (۹۴) مواجه شد، و ناهمخوان‌ها آنهایی هستند که معتبر نیستند. مفهوم امر ناهمخوان ما را به همنسبتی میان ایدئولوژی و اتوپیا مجهز می‌کند، چنان‌که در بحثمان از ذهنیت اتوپیایی روشن خواهد شد. به‌عنوان پیش‌بینی می‌توانیم نکته‌ای را تکرار کنیم که در آغاز این درس‌گفتار بیرون کشیدیم، این‌که یک شیوه اندیشه در یکی از این دو روش ناهمخوان خواهد بود. این شیوه یا از وضعیت پیش‌داده عقب می‌ماند یا از آن جلو می‌زند. این دو جهت ناهمخوانی با هم پیوسته در جنگند. مانهایم می‌گوید در یک یا چند مورد «واقعیتی که باید فهمیده شود تحریف و استتار می‌شود...» (۹۷). مانهایم بحث از وجه اتوپیایی ناهمخوانی را به آینده موکول می‌کند و اینجا بر مساله ناهمخوانی ایدئولوژیک تمرکز می‌کند. او می‌گوید «هنجارهای کهنه و غیرعملی، شیوه‌های تفکر، و نظریه‌ها مستعد آن هستند که ایدئولوژی‌هایی شوند که کارکردشان پوشاندن معنای واقعی رفتار است تا آشکارکردن آن» (۹۵).

مانهایم سه مثال خوب برای این عدم تکافوی میان گرایش جامعه و نظام اندیشه برمی‌گزیند. نخست، محکومیت بهره برای وام در نظر کلیسای اواخر سده‌های میانه است (۹۵-۹۶). این منع بهره شکست می‌خورد چرا که نسبت به وضعیت اقتصادی آن روز نابسنده بود، خاصه به دلیل خیز سرمایه‌داری در آغاز رنسانس. ممنوعیت [بهره] نه به عنوان یک حکم مطلق درباره پول قرض‌دادن، بلکه به‌دلیل نابسندگی‌اش نسبت به وضعیت تاریخی شکست خورد.

این‌کتاب با ۵۱۴ صفحه، شمارگان هزار و ۲۰۰ نسخه و قیمت ۱۱۵ هزار تومان منتشر شده است.

................ هر روز با کتاب ...............

همه‌ جنبش‌های توده‌وار در طرفدارانشان نوعی جان‌برکفی و گرایش به عمل و اقدام مشترک برمی‌انگیزند؛ همه‌ آنها فارغ از آموزه‌هایی که می‌پراکنند و برنامه‌ای که ارائه می‌دهند تعصب، شور، امید، نفرت و نابردباری تب‌آلود را می‌پرورند... ایمان کور و پایبندی و وفاداری همه‌جانبه و با تمام وجود را طلب می‌کنند... میزان قدرت بالقوه‌ یک ملت در حکم گنجینه‌ آرزوهای دست‌نیافتنی آن است ...
چنان جزئیات حرفه‌ای یک جیب‌بر را باز کرده که اگر نگوييم خود ناکامورا یک جیب‌بر واقعی است، دست‌کم می‌توانیم مطمئن باشیم ساعت‌ها کار یک جیب‌بر واقعی را تماشا کرده است... جهان به سه دسته خدایان، بردگان و انسان‌ها تقسیم شده و متاسفانه بردگان از همه بیشترند... جیب‌برها و دله‌دزدها که تنها انسان‌های عادی این جهان‌اند و درنهایت اینها شاید بتوانند کاری خلاف اراده خدایان انجام دهند ...
در نقش پدر دوقلوها ... فیلمنامه‌ی این اثر اقتباسی بومی شده از رمان اریش کستنر است... هنرنمایی مرحوم ناصر چشم آذر در مقام نویسنده‌ی ترانه‌های متن... دغدغه‌های ذهنی خانواده‌ها و روش حل مساله به سبک ایرانی؛ مخصوصا حضور پررنگ مادربزرگ بچه‌ها در داستان، از تفاوت‌های مثبت فیلمنامه با رمان مبدا است... استفاده‌ی به‌جا و جذاب کارگردان از ترانه‌های کودکانه در پرورش شخصیت آهنگساز ایرانی از دیگر نقاط قوت اقتباس پوراحمد است ...
حتی اندکی نظرمان را در مورد پسر ولنگار داستان که روابطی نامتعارف و از سر منفعت با زنان اطرافش دارد، تغییر نمی‌دهد... دورانی که دانشجویان در پی یافتن اتوپیا روانه شهرهای مختلف می‌شدند و «دانشجو بودن» را فضیلتی بزرگ می‌شمردند. دورانی که تخطی از ابرساختارهای فرهنگی مسلط بر روابط بین جنس مخالف تقبیح می‌شد و زیرپوست شهر نوعی دیگر از زیستن جاری بود... در مواجهه با این رمان با پدیده‌‌ی تمام‌‌عیار اجتماعی روبه‌رو هستیم ...
حتی ناسزاهایی که بر زبان او جاری می‌شود از کتاب‌هایی می‌آید که خواندن‌شان برای کودکی هفت‌ساله دشوار است... معلم سرخانه‌ی او، نویسنده‌ای است که از فعالیت‌های روشنفکری سرخورده شده و در کلام او می‌توان رگه‌هایی از تفکر یک اصلاح طلبِ ناامید از بهبود اوضاع را مشاهده کرد... توی کتاب‌ها هیچ‌چیزی درباره‌ی امروز نیست، فقط گذشته است و آینده. یکی از بزرگ‌ترین نواقص کتاب‌ها همین است. یکی باید کتابی اختراع کند که همان موقع خواندن، به آدم بگوید در همین لحظه چه اتفاقی دارد می‌افتد ...