بهانه‌ای برای تفکر عمیق | الف


کتاب «درختِ خون» که نشر چشمه آن را در قالب نوولا یا داستان بلند و در زیرمجموعه‌ای با عنوان «هزاردستان» منتشر کرده، تازه‌ترین اثر مهدی جواهریان راد است. این مترجم و نویسنده، آثاری همچون «توان بردگان»، ترجمه‌ای‌ از اشعار لئونارد کوهن، «سراشيب شرق: شعرهايي از هندوستان»، ترجمه‌ای‌ از اشعار اكتاويو پاز و «آشنایی با ناباکوف» را در کارنامه دارد. او همچنین «سیذارتا: چنین زیست بودا»، «اوپانیشادها: کتاب‌های حکمت»، «دهاماپادا: چنین گفت بودا» و «گیتا: کتاب فرزانگی» را به همراه پیام یزدانجو ترجمه و به مخاطبان فارسی‌زبان ارائه کرده است.

درخت خون مهدی جواهریان راد

«درختِ خون» با نقل قولی از میرزا ابوالقاسم بن عیسی فراهانی با این مضمون آغاز می‌شود: «دنیای ما دریایی است که لای و خاشاک را در هر موج هزار اوج می‌دهد و درّ و مرجان را دائماً در حضیضِ قعر می‌دارد.» با این پیش‌درآمد مختصر، روایت کل داستان همچون داستان‌های بورخس آغاز می‌شود و در همان آغاز نیز به پایان می‌رسد؛ به بیانی دیگر شاید کل داستان نوشته شده است تا همین یک جمله به تصویر کشیده شود.

بیش و پیش از هر چیز این زبان متفاوت و کهن کتاب است که توجه مخاطب را جلب می‌کند؛ «درختِ خون» نثری مسجع و آهنگین دارد آمیخته به آرایه‌های ادبی و سرشار از نگاره‌ها و تزئینات زبانی که گویی به تأثیر از منشآت قائم مقام فراهانی نوشته شده است. به نظر می‌رسد که این آشنایی‌زدایی که یکدست و همگن در طول داستان نیز حفظ می‌شود، از مغلق‌گویی و تقلیدِ تنها فاصله داشته و انتخاب آگاهانه‌ی فرمیِ درخوری برای محتوای کلاسیک کتاب است. مرور و تکرار مضمون‌هایی همچون عشق، مرگ، خیانت، یافتن معنایی برای زندگی و تنهایی عمیق انسان، همه و همه درون‌مایه‌هایی تکرارشونده در آثار کلاسیک ادبیات جهان‌اند و شاید بیان دوباره‌ی آن‌ها در روزگار پس از مدرن نیاز به قالبی دارد که خود تلنگر و بهانه‌ای باشد برای جلب نظر خواننده و هدایت او به تفکری عمیق.

بازی‌های فرمی نویسنده بار دیگر در فصل‌بندی و انتخاب راوی نیز خودی نشان می‌دهند؛ کتاب در سه فصل تنظیم شده که با تقدم و تأخر اتفاقات همراه هستند. فضای مه‌آلود و درآمیختگی تصاویر داستان را که به بوف کور هدایت بسیار شبیه است، سه راوی تصویر می‌کنند که در واقع هر سه، یک نفراَند. در فصل اوّل، داستان به صورت اول شخص از زبان جمال‌الدین نقاش، شخصیت اصلی و محوری داستان، روایت می‌شود. فصل دوّیم به صورت سوم شخص بازگو می‌شود اما از جانب راوی‌ای که تمام و کمال در جسم و روح و تفکر نقاش زندگی می‌کند و همه چیز از توصیفات فضاها گرفته تا قضاوت سایر شخصیت‌ها از دریچه‌ی نگاه اوست. در فصل سیّوم اما جمال‌الدین سراسر خود را مورد خطاب قرار می‌دهد و مونولوگی درونی و طولانی را پی می‌گیرد. هر کدام از فصول کتاب به فراخور زمان و مکان و اتفاقات جاری، پر هستند از خرده‌روایت‌هایی از خاطرات کودکی و نوجوانی نقاش، داستان‌هایی از پادشاهان و خوانین و زندگی آن‌ها، مثل‌ها و متل‌های عوامانه و نقب‌زدن‌های عالمانه به آثار حکیمان فرضی و واقعی و اشاراتی به باورها و فرهنگ عامه همچون چنار خون‌بار الموت در روز عاشورا.

جمال‌الدین هنرمند و نقاش آوانگاردی است که در کودکی و نوجوانی از خطاطی و تذهیب و نگارگری تا ترسیم نقش قالی و پارچه، از سفالگری و گچکاری تا نقاشی رنگ روغن، همه را نزد استادان بنام زمان خود یاد می‌گیرد اما هر بار پس از فراگرفتن اصول هر هنر، پا را فراتر می‌گذارد و دست به خلق و نوآوری می‌زند تا آن جا که به قول میرزا ظهیر خوش‌نویس «این پسر چموش و گوش‌قُد، با آن که قواعد را به خوبی می‌داند، شکسته را بر نسخ ترجیح می‌دهد. استادی در نوجوانی او را «کجواج‌الدین» می‌نامد چرا که برای پیگیری خطوط عجیبش باید گردن را کج می‌کرد تا نقش‌ها و خط‌ها معلوم شوند. او که به تابلو «استنساخ»، اثر ملک الشعرا محمودخان صبا به دیده‌ی تحسین می‌نگرد و از چنین اثر پیشرو و فراتر از زمانه اما مهجور و مغموم‌مانده‌ای در شگفت است، در مورد هنر و ماهیت آن می‌گوید: «نخواستم از جرگه‌ی آن هنرمندان باشم که تنها نظاره‌گرِ جهان‌اند؛ به کارِ آفرینش جهان بودم از نو. دیدن را همه می‌بینند، بی‌نقش و بی‌نگار؛ من اما می‌خواستم نفس درختان را بکشم، سرگشتگی ابرها را و ترس و تردید ستارگان را. می‌خواستم روح آدمی را به تصویر درآورم تا صورتش را.» نقاش پیشرو، بی آن که بخواهد، نارین، دختر نریمان‌خان عزّالدوله، را از بستر بیماری و مرگ نجات می‌دهد و عاشقیِ بی‌فرجام و وصالی را تجربه می‌کند اما در این میان خرافه‌دوستی و داستان‌سرایی عوام هر روز بداهه‌ای تازه از کرامات و توان‌مندی‌های جمال‌الدین در شفا دادن نابینا و شفای مریض بر سر زبان‌ها می‌اندازد و باعث شهرت او حتی در تهران، پایتخت ناصرالدین شاه قاجار، می‌شود. سفر او به تهران نیز مسیر زندگی‌اش را برای همیشه تغییر می‌دهد.

داستان در قزوین و تهران دوران سلطنت ناصر‌الدین شاه قاجار می‌گذرد و علاوه بر شرح احوال مردم عادی، شامل اشاراتی است به شرایط اجتماعی و سیاسی و نوع زندگی و مناسبات درباریان آن زمان: «ای مأموم من! در آب و گل من نیست که این سخن‌ها بگویم لکن اوضاع بدی شده است و اَغراضِ تجددطلبان ما را از اِحرازِ استقلال‌مان وا داشته و بدا قومی که ماییم و بر شاهی که دستش بالاتر از هر دست و هستش والاتر از هر هستْ شرط‌خواهی و رسم‌خواهی می‌طلبیم. از سپرکشِ شاه تا مقنّی چاه همه در کار هم سر دارند و پا می‌اندازند.»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...