چاپ نخست کتاب «تاویل قرآن از دیدگاه امام خمینی(ره) و مقایسه آن با دیدگاه سیدحیدر آملی» نوشته مهدی رضوانی‌پور، از سوی موسسه چاپ و نشر عروج منتشر و روانه بازار نشر شد.

به گزارش ایبنا، موضوع مورد بحث این رساله، تاویل عرفانی به معنی دریافت لایه‌های باطنی آیات است و در آن سخن از ظاهر و باطن آیات قرآن بوده که به تبیین اجمالی پیشینه تاویل عرفانی قرآن می‌پردازد.

قرآن کریم، معجزه‌ای ابدی برای دینی ابدی است که توسط سروش وحی بر انسان کامل و گل سرسبد موجودات، رسول ختمی مرتبت ـ‌که درود خدا بر او و خاندانش باد‌ـ در طول 23 سال نازل شد و در تاریخ بشر شگفت‌ترین کتاب پدید آمد که به فرموده رسول اکرم(ص): «لا تحصی عجائبه و لا تبلی غرائبه؛ شگفتی‌های آن به شمارش در نمی‌آید و عجایب آن کهنه نمی‌شود.»

کتابی که به فرموده امام خمینی(س): «کتاب هدایت و راهنمای سلوک انسانیت و مربی نفوس و شفای امراض قلبیه و نوربخش سیر ‌الی‌الله است. بالجمله، خدای تبارک و تعالی به واسطه سعه رحمت بر بندگان، این کتاب شریف را از مقام قرب و قدس خود نازل فرمود و به حسب تناسب عوالم تنزل داده تا به این عالم ظلمانی و سجن طبیعت رسیده و به کسوه ‌الفاظ و صورت حروف درآمده برای استخلاص مسجونین در این زندان تاریک دنیا و رهایی مغلولین در زنجیرهای آمال و امانی، و رساندن آنها را از حضیض نقص و ضعف و حیوانیت به اوج کمال و قوت و انسانیت».

آری، قرآن مجید کتاب تعقل و تفکر، علم و عمل، و راهنمای سعادت و رستگاری در جنبه‌های گوناگون حیات فردی و اجتماعی و وسیله خودسازی و طهارت ضمیر و موجب رهایی از حجاب‌های ظلمانی تعلقات مادی برای نیل به کمال نهایی است که برای همه بشر از کوچک و بزرگ، زن و مرد، دانشمند و عامی، و عالم و عارف، سخن دارد و آنها را به فراخور درک و میزان معرفتشان راهنمایی می‌کند.

ظاهر و باطن قرآن
برای نخستین‌بار رسول اکرم(ص) این بعد از قرآن را فرا روی مسلمانان گشود و در سخنانی گران‌بها که از طریق فریقین نقل شده، قرآن کریم را دارای ظاهر و باطن معرفی فرمود؛ به عنوان نمونه، ابن‌مسعود روایت نزول قرآن بر هفت حرف که هرحرفی از آن دارای ظهر و بطن است را از آن حضرت نقل کرده است. هم‌چنین پیامبر اکرم(ص) در روایت دیگری، هرآیه‌ای از قرآن را دارای ظاهر و باطن و هرحرفی از آن را دارای تاویل دانسته که تنها خداوند و راسخان در علم به آن عالم هستند.

صحابه نیز علاوه بر اشاره به اصل و بعضی از ویژگی‌های باطن قرآن، عملا اقدام به ذکر تاویل باطنی و اشاری برای قرآن کردند. به عنوان نمونه، ابن‌عباس در تفسیر سوره نصر، از ورای ظاهر آن، نزدیک شدن و فرا رسیدن اجل پیامبر(ص) را برداشت می‌کند؛ امری فراتر از مدلول ظاهری آیات که عمربن خطاب در مجلس شیوخ بدر آن را نشانه برتری ابن‌عباس بر آنان می‌شمارد.

اما در دوره تابعین، با سپری شدن زمان نزول قرآن، تطبیق معانی آیات بر غیر مورد نزول گسترش یافت و آیاتی که دارای شان نزول خاصی بودند، بر موارد مشابه خود تطبیق داده می‌شدند. روایات تطبیق که بالغ بر ده‌ها مورد است، بیشتر منسوب به امام باقر(ع) و امام صادق(ع) است که در دوره تابعین می‌زیسته‌اند. به عنوان مثال، در روایت فضیل‌بن یسار از امام باقر(ع) بطن قرآن به تاویل آن، که سبب حیات باطراوت و تازه قرآن در هر عصر و زمان می‌باشد، معنی شده است. و اینگونه رسالت پیامبر خدا(ص) در تبیین اصل وجود بعد باطنی برای قرآن توسط اهل‌بیت عصمت و طهارت(علیهم‌السلام) تداوم می‌یابد.

پس از دوره تابعین نیز در نیمه نخست قرن دوم هجری، رویکرد گسترده به تاویل قرآن با عنوان تفسیر بطون (تاویل باطنی) آغاز شد. ورود اندیشه‌های کلامی و فلسفی یونانی در حوزه فرهنگ اسلامی باعث شد تا مسلمانان در رویارویی با این فرهنگ جدید، ناگزیر نگرش‌های جدید و عمیق‌تری به منابع معرفتی خود به ویژه قرآن داشته باشند.

توجه به تاویل باطنی قرآن هم‌چنان ادامه یافت و فرقه‌های نوظهور که بعدها «اسماعیلیه» نامیده شدند، با اصالت دادن به آن، ظواهر قرآن را در برابر بطون، فاقد ارزش تلقی کردند و این سبب واکنش عده‌ای از دانشمندان شد.

در قرن سوم هجری، سهل‌بن عبدالله تستری از عارفان اهل سنت، تفسیری نوشت که تماما به بطن قرآن نظر داشت و در قرن چهارم، ابوعبدالرحمن سلمی، تفسیر خود را به نام حقائق‌التفسیر با چنین رویکردی نگاشت. در قرن پنجم، ابوحامد غزالی به مقوله باطن قرآن التفات شایانی کرد و ابوالقاسم قشیری اقدام به تحریر تفسیر به نام لطائف‌الاشارات کرد که سراسر آن، اشارات تفسیری و بیان اسرار باطنی قرآن بود. در قرن ششم و هفتم هجری، محیی‌الدین‌بن عربی تفسیر خود را هم‌چون کشف‌الاسرار و عدةالابرار میبدی براساس نگرش به باطن قرآن نوشت. در قرن هشتم، سیدحیدر آملی کتاب جامع‌الاسرار و تفسیر محیط ‌الاعظم و البحر الخضم را در این راستا به جامعه عرفان اسلامی تقدیم کرد.

تداوم این دیدگاه قرآنی به دوره اخباری‌ها رسید و آنان حتی فهم ظواهر آیات را در اثر ارتباط با باطن قرآن برای غیر معصوم منکر شدند و انبوهی از روایات را در خصوص تفسیر باطنی قرآن، بدون تمییز سره از ناسره نقل کردند و پس از آنان با آغاز دوره اصولیون و فقهای شیعه، ضمن تاکید بر وجود و صحت جنبه بطن قرآن، عدم ارتباط آن با حجیت ظواهر مورد توجه قرار گرفت و پیوندی معقول بین ظهر و بطن قرآن نظیر پیوند لازم و ملزوم برقرار شد.

بدین ترتیب، پیشینه بحث از باطن قرآن و تاویل باطنی آیات همزمان با نزول این کتاب آسمانی و توسط رسول اکرم(ص) آغاز شد و پس از آن توسط صحابه و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) پیگیری شد و سبب بارور شدن این نگرش در میان عقاید و افکار مسلمانان، از جمله شیعیان شد.

اما تاویل قرآن از دیدگاه امام خمینی(ره) و مقایسه آن با دیدگاه سیدحیدر آملی که دقیقا موضوع مورد بحث این کتاب است، موضوعی بدون سابقه می‌باشد و تاکنون به طور مستقل مورد بحث و بررسی قرار نگرفته و تا آنجا که نویسنده این کتاب مدعی شده، هیچ کتاب و رساله‌ای درباره آن به نگارش در نیامده است.

سوالات تحقیق
پرسش‌هایی که این پژوهش در قالب فصول ششگانه در صدد پاسخ به آنها از دیدگاه امام ‌خمینی(ره) و سیدحیدر آملی است عبارت است از:
 
سوال اصلی
دیدگاه حضرت امام در موضوع تاویل قرآن چه تفاوت‌ها و چه شباهت‌هایی با دیدگاه سیدحیدر دارد؟

سوالات فرعی
- مفهوم تاویل چیست و جایگاه آن در آیات محکم و متشابه چگونه است؟
- اصول و مبانی تاویل قرآن و زیرساخت‌های تشکیل‌دهنده دیدگاه حضرت امام و سیدحیدر در مورد تاویل چیست؟
- ملاک‌های تاویل آیات قرآن و موازینی که در هنگام تاویل باید مراعات کرد، چیست؟
- تاویل کننده متصف به «راسخ در علم» دارای چه شرایط باید باشد؟

کتاب حاضر در شش فصل و یک خاتمه سامان یافته است. کلیات پژوهش، مفهوم تاویل و جایگاه آن در آیات محکم و متشابه، اصول و مبانی تاویل، ملاک‌های تاویل، شرایط تاویل کننده و نمونه‌هایی از تاویلات عرفانی امام خمینی(ره) و سیدحیدر آملی، عناوین فصول ششگانه این اثرند.

چاپ نخست کتاب «تاویل قرآن از دیدگاه امام خمینی(ره) و مقایسه آن با دیدگاه سیدحیدر آملی» در شمارگان 1000 نسخه، 201 صفحه و بهای 30000 ریال راهی بازار نشر شد.

همراهان شاه به او گفته بودند که این مدارس، جوانان را یاغی می‌کند... مکتب‌داران تبریز، این رقیب تازه‌نفس را برنتافتند و مردم را علیه او تحریک کردند... متهم به فعالیت‌های ضد دینی شد... پیش از او، تحصیل دانش، ویژه‌ی طبقه‌ی مرفه بود... ۲۷ جلد کتاب درسی برای سوادآموزان فارسی‌زبان نوشت... بیشتر مدارس او در زمان حیات او تعطیل یا ویران شدند... یکی از ده شخصیت تأثیرگذار و سرنوشت‌‌ساز تاریخ معاصر ایران ...
آقای رئیس جمهور رمان دیکتاتوری است نه رمان دیکتاتور. انتقادی است از فقر (مردم کشور همه فقیرند) و خیانت (هر شهروندی خانواده‌اش را انکار می‌کند) و فساد (وجدانها پست و مبتذل است) که این نظام بی‌حاصل که نمی‌تواند به انجام دادن کاری مثبت به نفع کسی افتخار کند به بار می‌آورد. به همین جهت خواننده از همان ابتدا احساس خفگی می‌کند و این فشار مرتباً شدت می‌یابد و هنگامی که رمان در آخرین فصل خود موسوم به «زنده مدفون» به اوج خود می‌رسد، این احساس به خفقان نزدیک می‌شود. ...
حدیث «الملك یبقی مع الكفر و لایبقی مع الظلم» از سخنان پرآوازه دیگریست که در هیچ منبع حدیثی به عنوان روایت نقل نشده و در قرن یازدهم هجری وارد کتب شده است. البته میرزای نائینی فقیه دوران مشروطه از این حدیث به عنوان نص مجرب (یعنی حدیثی که به تجربه ثابت شده) یاد می‌کند... در منابع روایی حدیثی دال بر نحوست ماه صفر یافت نمی‌شود. همین‌طور بشارت به خروج از ماه صفر و دعاهای دوری از بلا در این ماه. ...
«خشم» نیکول نسبت به نادیده‌گرفتن خودش از سوی چارلی، سبب می‌شود درخواست طلاق کند... نیکول حواسش به جزئیات زندگی است و چارلی دقتی به این جزئیات ندارد... نیکول احساس می‌کند که در بازی زندگی بازنده شده ... کسانی که پاره‌ای از «ما» می‌شوند، هویت تازه‌ای می‌یابند، علاوه بر آنچه داشته‌اند... همه از زاویه منفعت «خود»شان به رابطه نگاه می‌کنند.‌.. نه تاب جدایی دارند و نه توان ساختن رابطه‌ای تازه. ...
تبدیل یک نظام مردمسالار به نظام استبدادی محصول یک تعامل دوسویه میان یک فردِ حاکم و یک جامعه است... او انتقاد را به معنی دشمنی با اهداف و ایده‌ها تلقی می‌کند... رسالت نجات جهان از بندگی ظالمان... «دشمن»؛ یگانه مقصر عدم کامیابی ها است... بازار رمالانِ غیب گو گرم می‌شود... خود را به‌جای ایده و نظام می گذارد. و در واقع منظور او از ایده، خود اوست که با نظام یکی شده‌است. ...