مانداب زندگی | شرق


«هیولاهای خانگی» مجموعه‌داستان اخیرِ فرشته احمدی، هشت داستان دارد. در داستان «هیولاهای خانگی»، راوی سرتاسر داستان در حال واگویه خاطرات گذشته‌ای است خطاب به شخصی غایب در گذشته‌اش، که نقش پررنگی در ذهنیت او برجا گذاشته. داستان با یادآوری گذشته‌ای آغاز می‌شود که در نظر راوی به مانداب می‌ماند. «درست دو ماه است که دوباره همه این چیزهایی که سال‌هاست تلاش کرده‌ام بسپارمشان به پستوهای ذهنم و فراموششان کنم زنده شده‌اند. تصمیم گرفتم بزنم به دل این مانداب، دستم را در گل‌ولایش بچرخانم و زیرآبش را پیدا کنم شاید بشود راهی گشود برای فرورفتن آب‌های مانده، در دل زمین.» از اینجا خطابِ راوی آغاز می‌شود به کسی که وقتی بچه بود دیربه‌دیر می‌دیدش اما بودنش شانس زندگی او بود. زیرا حرف‌زدن و کتاب‌خواندن با او، راوی را متصل می‌کرد به جهانی بزرگ‌تر.

هیولاهای خانگی فرشته احمدی

«همه حرف‌هایتان را قبول داشتم و دنیایم را با آن‌ها می‌ساختم. حرفتان ملاک رد یا قبول حرف‌ها و فکرهای دیگران بود.» اما همان کسی که برای راوی ملاک بود، بعدها به کابوس راوی بدل می‌شود. به کسی که تنها احضارکننده خبرهای بد است و همه‌چیز را در فرمول بدبینی می‌گذارد و در این کار تا جایی پیش می‌رود که راوی را به آستانه «هیولا‌شدن» می‌کشاند. راوی حالا از زیرسایه بیرون‌زدن می‌گوید. از اضطرابی که تماس‌های گاه‌وبیگاه‌ در او ایجاد کرد. آن‌کس که او را با جهانِ بیرون آشنا کرده بود، برایش کتاب خوانده و از روشنفکری گفته بود، خود به بخشی از سازوکار ملال‌آور روزمره بدل شده که راوی به فاصله روزبه‌روز بیشتر به آن دلخوش کرده بود. گرچه داستان تلاش می‌کند با تکیه بر «از زیر سایه بیرون‌زدن» راوی را از پذیرش تفکرات قالبی دیگری رها کند، گویی راوی خود به انتخاب رسیده، اما درنهایت مخاطب با وضعیتی مواجه می‌شود که خود از پذیرشِ قبلی دست‌کمی ندارد.

راوی با تن‌دادن به وضعیت موجود تنها می‌خواهد زندگی را تحمل کند. «تازه داشتم به خودم می‌قبولاندم که مشکلات من بزرگ‌ترین غم و غصه‌های عالم نیستند... من داشتم به‌زور به خودم می‌قبولاندم که اوضاعم از خیلی‌ها بهتر است...» سرآخر نیز راوی گویی راه میانه را برمی‌گزیند: «گاهی که شک می‌کردم سرم را تکان می‌دادم تا افکار سیاه پُرش نکند. حالا دیگر افکارم سیاه نیستند. قهوه‌ای‌اند.» داستان «اشباح تابستانی» روایت ساکنان شهرک منحوسی است که حتی در زمان آبادانی‌اش در هیچ نقشه‌ای وجود نداشته «چه برسد به بعدها که از روی زمین محو شد.» یکی از نوجوان‌های سابق شهرک سایتی راه انداخته و عکسی گذاشته بود از سی سال پیش شهرک، زیرش هم عکسی بود مال همین اواخر، ‌بعد از زلزله. «توی همان سایت ثبت‌نام کردیم.» حالا هزارو پانصد نفر آمده بودند تماشا. اخبار استانی هم این تصاویر را نشان داده بود. دم میدان پارچه‌ای نصب شده بود: «یاران قدیمی به شهر آرزوها خوش آمدید.» ساکنان قدیمی شهری منحوس و زلزله‌زده گردهم آمده بود «تا یکدیگر را تماشا کنند.» همین گردهمایی راوی را به گذشته و خاطراتش کشانده بود. «هری همیشه گم می‌شود»، «مراقب افسانه‌ای اسب‌ها»، «کوران»، «کینه‌ورزی از سر ادای وظیفه»، «آزمودن زندگی در کنار رودخانه کن» و «مانداب» دیگر داستان‌های این مجموعه‌اند. «مانداب»، به‌نوعی با داستان اول و آخر مجموعه مرتبط است. راوی در این داستان همچون داستان نخست از شهری عجیب‌وغریب می‌گوید: «شهری دیوانه‌خیز» که گربه‌های تک‌چشم دارد و مانند داستان اول، «شهرِ منحوس» نقش پررنگی در زندگی و سرنوشت ساکنان آن داشت. «شهر ما شهر دیوانه‌خیزی است. اما اگر کسی تو بحر این چیزها نرود شاید اصلا متوجه‌شان نشود. مثلا گربه‌های محله‌مان یک‌چشم می‌شوند. همه هم از چشم راست کور می‌شوند... دیوانه‌ها را هم کسی نمی‌شمرد.»

بعد راوی چند دیوانه‌ای را نام می‌برد و از آنها شرح‌حال مختصری می‌دهد تا می‌رسد به «دیوانه نوظهور»: سلمان که در ترافیک میدان عشق‌آباد وسط خیابان ایستاده و رو به آسمان داد زده بود با مشت گره‌کرده و بی‌اعتنا به دانه‌های درشت تگرگ. ادامه داستان روایت دیوانگی‌های سلمان است. اما آخر داستان گرهی باز می‌شود که روایت را درهم می‌پیچد. اینجا همه‌چیز عمدی اتفاق می‌افتد. دیوانگی نوعی انتخاب است و کوری گربه‌ها هم همین‌طور. «مانداب» به‌لحاظ حال‌وهوا با داستان آخر مرتبط است. «شهر دیوانه‌خیز» خود ماندابی است و راوی داستان «هیولاهای خانگی» هم گذشته و خاطرات خود را ماندابی می‌خواند. آدم‌های این مجموعه‌ در وضعیتی گرفتار آمده‌اند که غالبا از انتخاب خودشان نشئت نمی‌گیرد. وضعیت‌هایی که توصیف‌شان می‌کنند اما سرآخر راهی برای خروج از این وضع به دست نمی‌آید. هرآنچه هست شکایت از روزگاری است که مدام باید در آن بازنگری کرد و ازقضا بازنگری در آن نیز سخت است. همان‌طور که در آخر داستان «کوران» آمده: «طرح‌های زندگی همیشه به بازنگری احتیاج دارند. این چیزها خیلی سختند. خیلی خیلی سختند. می‌خوابم.»

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

دو زن و یک مرد همدیگر را، پس از مرگ، در دوزخ می‌یابند... همجنس‌بازی است که دوستش را به نومیدی کشانده و او خودکشی کرده است... مبارز صلح‌طلبی است که به مسلکِ خود خیانت کرده است... بچه‌ای را که از فاسقش پیدا کرده در آب افکنده و باعث خودکشی فاسقش شده... دژخیم در واقع «هریک از ما برای آن دو نفرِ دیگر است»... دلبری می‌کند اما همدمی این دو هم دوام نمی‌آورد... در باز می‌شود، ولی هیچ‌کدام از آنها توانایی ترک اتاق را ندارد ...
«سم‌پاشی انسان‌ها» برای نجات از آفت‌های ایدئولوژیک اجتناب‌ناپذیر است... مانع ابراز مخالفتِ مخالفین آنها هم نمی‌شویم... در سکانس بعد معلوم می‌شود که منظور از «ابراز مخالفت»، چماق‌کشی‌ و منظور از عناصر سالم و «پادزهرها» نیز «لباس‌شخصی‌ها»ی خودسر!... وقتی قدرت در یک حکومت، مقدس و الهی جلوه داده شد؛ صاحبان قدرت، نمایندگان خدا و مجری اوامر اویند و لذا اصولا دیگر امکانی! برای «سوءاستفاده» باقی نمی‌ماند ...
رفتار جلال را ناشی از قبول پست وزارت از سوی خانلری می‌داند و ساعدی را هم از مریدان آل‌احمد می‌بیند... خودداری سردبیر مجله سخن از چاپ اشعار نیما باعث دشمنی میان این دو شد... شاه از او خواسته بوده در موکب ملوکانه برای افتتاح جاده هراز بروند... «مادر و بچه» را به ترجمه اشرف پهلوی منتشر کرد که درواقع ثمینه باغچه‌بان مترجم آن بود... کتاب «اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده» را نزد شاه می‌برد: «که چه نشسته‌اید؟ دین از دست رفت! این کتاب با ترویج افکار الحادی احساسات مردم مسلمان را جریحه‌دار کرد ...
در نیمه‌های دوره قاجار اقتصاد کشور با اقتصاد جهانی پیوند یافت و بخش کشاورزی و جامعه روستایی با توجه به این شرایط در معرض تغییر قرار گرفت... تا پیش از اصلاحات ارضی شکل غالب کار در کشور نه کار مزدی که کار رعیتی بود... هیچ برنامه ملی برای ثبت بیکاری و برقراری بیمه‌های بیکاری وجود ندارد... سیاست‌های دولت برای اسکان مهاجران بیکار با شکست مواجه شده... گفتارهای همدلانه انقلابیون موجب شد این گروه‌ها با انقلابیون همراه شوند ...
پزشک اقامتگاه کنار چشمه‌های آب معدنی است که جدیداً افتتاح شده است و برادرش، شهردار آن منطقه... ناگهان کشف می‌کند که آب‌ها، به دلیل زه‌کشی نامناسب، آلوده است... ماجرا را اگرچه بر ضد منافعش برملا می‌کند... با زنش جر و بحث دارد، ولی هنگامی که سیاست‌بازان و روزنامه و مالکان و در پی آنها، جمعیت بر ضد او متحد می‌شوند، زنش جانب مدعای او را می‌گیرد... برای باج‌خواهی از او سرانجام او را متقاعد می‌کند که دشمنان احاطه‌اش کرده‌ بودند! ...