نژلا نژاد | اعتماد


قرن‌هاست که ادبیات به دست انسان، از دریچه چشم انسان و برای انسان نوشته و خوانده شده است. ما در طول تاریخ قصه‌گویی، حیوانات را به درون شعرها، حکایت‌ها و رمان‌ها کشانده‌ایم، اما نه برای آزاد کردن صدای واقعی، رنج زیسته و حیات مستقل آنها، بلکه برای ساختن صورتک و تابلوی راهنما برای امیال، ترس‌ها و پندهای اخلاقی و سیاسی خودمان از پوست و گوشت و استخوان حیوانات. در این کاربست دیرپا، روباه همواره محکوم به مکاری است، گرگ ناگزیر از درندگی و سگ یا اسب تنها آینه‌ای منفعل برای بازتاب تنهایی و تروماهای بشری‌اند؛ اما چه می‌شود اگر یک ‌بار هنگام خواندن متون ادبی، انسان را از مرکز جهان متن کنار بگذاریم و اجازه بدهیم حیوانات داستان خودشان را روایت کنند، پاسخ به این پرسش رادیکال، شالوده کتاب تازه حسین رسول‌زاده با عنوان «خوانش فراگون» را شکل می‌دهد.



حسین رسول‌زاده برای مخاطبان جدی ادبیات، چهره‌ای چندبعدی و دیرآشناست؛ شاعر، داستان‌نویس، منتقد ادبی و نظریه‌پردازی که از دهه هفتاد خورشیدی به عنوان منتقدی اثرگذار در فضای فکری و ادبی ایران حضور داشته است. از او آثار متعددی منتشر شده که از آنها می‌توان به «رقص در باران»، «نقد، کی‌ست» هر دو از سوی نشر روزنه اشاره کرد. به تازگی نیز کتاب پژوهشی و تئوریک دیگری با نام «نیستی‌شناسی مخاطب» را با نشر مروارید چاپ کرده. اثری که قرار است به زودی در ویرایشی تازه و با افزودن فصل‌هایی جدید، این ‌بار با نشر حکمت کلمه روانه بازار کتاب شود.

رسول‌زاده در پروژه نظری «خوانش فراگون» سراغ نقطه ‌کور تاریخ نقد ادبی رفته و علیه استبداد «انسان‌مرکزی» و «گونه‌پرستی» در ادبیات شوریده است. ایده مرکزی این کتاب، رها کردن حیوانات از زندان نشانه‌شناختی و قفس استعاره‌های انسانی است؛ نظریه‌ای که تلاش می‌کند مرزهای خودساخته میان انسان و حیوان را شالوده‌شکنی کند. «خوانش فراگون» استراتژی و دریچه‌ای تازه برای مواجهه با متون ادبی است؛ شیوه‌ای از خواندن که به ما می‌آموزد چگونه در بازخوانی متون کلاسیک و مدرن ایران و جهان، نقاب‌های تحمیلی و تمثیلی انسان را از چهره حیوانات ‌برداریم و آنها را نه به عنوان ابزارهایی در خدمت کلان‌روایت انسان، بلکه در مقام موجوداتی مستقل و خودبسنده به رسمیت بشناسیم. گفت‌وگوی پیش رو، تلاشی است برای کاویدن ابعاد فلسفی، فرمی و زیبایی‌شناختی این نظریه، بررسی نسبت آن با تخیل ادبی و سنجش کارآمدی آن در تالار آینه‌های ادبیات داستانی:

آقای رسول‌زاده، بیایید از خود عنوان و هسته مرکزی نظریه‌تان شروع کنیم: «خوانش فراگون». مخاطب ادبیات با خوانش‌های اسطوره‌ای، روانشناختی، جامعه‌شناختی یا فرمالیستی آشناست؛ وقتی شما از «خوانش فراگون» سخن به میان می‌آورید، دقیقا چه نوع مواجهه‌ای با متن ادبی را پیشنهاد می‌کنید؟ چرا «فراگون»؟ و این شیوه خواندن، چه تفاوت بنیادینی با نحوه‌ای دارد که ما تا امروز قصه‌ها و رمان‌ها را می‌خواندیم؟

خوانش‌های تاکنونی از ادبیات داستانی معطوف به حیوانات، داستان‌هایی که در آن حیوانات حضور دارند، قرائت‌هایی به غایت انسان‌محور بوده است. خوانشی گونه‌پرستانه که گونه انسان را در مرکز قرائت قرار می‌دهد. در این خوانش‌ها ظاهرا حیوانات سخن می‌گویند، اما در واقع حیوانات، صدایی ندارند. آنچه حیوان می‌نماید، صورتکی است که در پس آن، انسانی سخن می‌گوید. سوال این است: چگونه می‌توان ادبیات معطوف به حیوانات را «خواند» که حیوانات خود، به سخن درآیند؟ این پرسشی نخستین‌ بار و ساخت‌شکنانه است. بنابراین خوانش فراگون را ابداع کردم. خوانشی ورای گونه‌پرستی، فرای انسان‌محوری که می‌خواهد قصه‌ها را چنان بخواند تا خود حیوانات سخن بگویند. آیا چنین خوانشی ممکن است؟ تفاوت خوانش فراگون با دیگر خوانش‌ها در همین جاست؛ پیامد تجاوز انسان به زیستگاه‌های حیوانات -‌ به ویژه در عصر مدرن - ناپدیدی سال‌افزون حیوانات بود. ما دیگر بسیاری از حیوانات و حشرات را در کنار خود نمی‌بینیم، اما این ناپدیدی، صدایی را از قعر قصه‌ها و داستان‌ها پدیدار ساخته است. من این صدا را شنیده‌ام. ما تاکنون قصه‌های بازتابیده حتی در ادبیات مدرن را همان‌گونه خوانده‌ایم که آنها را از زیستگاه‌های خود رانده‌ایم. حیوانات برای بازپس‌ گرفتن زیستگاه‌های خود ابتدا باید صدای خود را بازپس بگیرند. خوانش فراگون، همان خوانشی است که می‌خواهد صدای حیوانات را به آنها بازگرداند تا خود سخن بگویند.

در کتاب برای توضیح خوانش فراگون از دو تعبیر استفاده می‌کنید: «چرخش کپرنیکی» و «شماره‌های خالکوبی ‌شده بر دست زندانیان آشوویتس». این خالکوبی‌ها نمادهایی قطعی‌اند که امکان خوانش‌های دیگر را از حیوان می‌گیرند. خواننده‌ای که خودش «انسان» است، چگونه می‌تواند با یک چرخش کپرنیکی، حیوان را از این قطعیت‌ها رها کند و قرائت خودش را داشته باشد؟

بله، در واقع پرسشِ اصلی همین‌جاست؛ چگونه آن خوانشی که آن را خوانش فراگون نامیده‌ام می‌تواند صدای حیوانات را در متن‌های داستانی به آنها بازگرداند در حالی که در نهایت آن که می‌خواند نه یک حیوان، بلکه یک انسان است! همان طور که اشاره کردید، من خوانش فراگون را متضمن چرخشی در خوانش‌های تاکنونی دانسته و آن را چرخش کپرنیکی خوانده‌ام؛ اما این چرخش به چه معناست؟ چنانکه در کتابم توضیح داده‌ام جورجو آگامبن در کتاب «باقی‌مانده‌های آشوویتس، شاهد و بایگانی» در جست‌وجوی فاجعه آشوویتس، پرسشی را مطرح کرده است: نجات‌یافتگان چگونه می‌توانند صدای سوخته‌شدگان باشند در حالی که خود سوخته نشده‌اند؟ چگونه می‌توان به چیزی شهادت داد که خود تجربه نکرده‌ایم؟ آیا بر اساس استفهامی که آگامبن مطرح کرده، می‌توان گفت برای بیان آنچه بر حیوانات گذشته، باید حیوان بود - که در آن صورت نمی‌توان سخن گفت - و برای سخن گفتن، باید انسان ماند - که در این صورت نمی‌توان از تجربه‌ای گفت که تجربه نکرده است؟- من در کتابم نخواسته‌ام به «نیابت» از حیوانات سخن بگویم چنانکه پریمو لِوی می‌خواست به جای سوخته‌شدگان حرف بزند، بلکه تنها خواسته‌ام در سپهر ادبیات داستانی «زاویه دید» را از انسان - که خود را در مرکز قرار داده - به سمت حیوان - که به حاشیه رانده شده - «بچرخانم». من این چرخش در خوانش را چرخش کپرنیکی خوانده‌ام. چرخشی که مشعل فروزان آن را از کانت اقتباس کرده‌ام. بنابراین همان‌گونه که کپرنیک برای رهاسازی کرات آسمانی و قرار دادن آنها در جای خود، نیازی نداشت بدل به یکی از کرات شود، در خوانش فراگون نیز برای بازگرداندن حیوانات به خودشان، نیازی به تبدیل خود به حیوان نیست. تنها کافی است زاویه دید را به سمت درست بچرخانیم.

با چنین چرخشی، سمبل‌ها به‌مثابه بنیان‌های قرائت‌های انسان‌محور فرومی‌پاشند. قرائت‌های انسان‌محور برای هر حیوانی، سمبلی تراشیده و آن را همچون شماره‌های خالکوبی آشوویتسی، بر جان آنان حک کرده است. در خوانش فراگون از ادبیات مدرن از کافکا گرفته تا بولگاکف و جورج اورول و بلاتونف حیوانات از سمبل‌هایی در داستان‌ها به خودیتِ خود باز می‌گردند، از حمل بارهای سمبولیک و فراخود سر می‌پیچند و نقش خود را ایفا می‌کنند.

شما با همین چرخش، ظرفیت «انتری که لوطی‌اش مرده بود» صادق چوبک را فراتر از این می‌دانید که حیوانش را صرفا تمثیل انسان استبدادزده بخوانیم. در داستان جایی هست که زاویه دید می‌چرخد و جسد انسان در نگاه میمون «لاشه» می‌شود. خوانش فراگون در این لحظه چه می‌بیند و چه قرائتی از داستان می‌سازد؟

در فصلی از کتاب با عنوان «حیوانات صدای خود را باز پس می‌گیرند» وارد خوانش پراتیکی ادبیات داستانی، در دو قلمروی کلاسیک و مدرن شده‌ام. در واپسین سطور این فصل -‌ پس از خوانشِ مفصلی از ادبیات داستانی غرب - به داستان‌های مدرن فارسی نیز گریزی زده‌ام. در قسمتی از داستان «انتری که لوطی‌اش مرده بود» اثر صادق چوبک، هنگامی که «ارباب» می‌میرد، ناگهان «زاویه دید» به سمت حیوان می‌چرخد. او به «لاشه» اربابش می‌نگرد. اینجا زبان گونه‌پرستانه علیه خودش به پا می‌خیزد؛ زبانی که جسد حیوانات را به صورت «لاشه» می‌دید، این ‌بار جسدِ انسان را به صورتِ لاشه توصیف می‌کند. حالا این حیوان است که به راستی «می‌نگرد» و گویی حیوانی که تاکنون با زبان انسان‌محور، تازیانه می‌خورد، تازیانه زبان را علیه خود انسان به کار می‌گیرد. پایانِ داستان، پایانِ بردگی است.

اگر بگوییم این میمون است که «به راستی می‌نگرد» همان پرسشی پیش می‌آید که با آگامبن آغاز می‌کنید: چگونه می‌توان بر چیزی شهادت داد که تجربه نکرده‌ایم؟ در ادبیات، تخیل و شهود نویسنده چیزی می‌سازد که گویی از پس تجربه برآمده است. مثلا رضا قاسمی در فتح باب «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» اسب و رنج او را چنان زنده احضار می‌کند که گویی راوی آن را زیسته است. او برای گفتن رنج خودش زبان ندارد و به رنج حیوان پناه می‌برد، بی‌آنکه ادعا کند صدای او است. در خوانش فراگون، تخیل و شهود چه جایی دارد؟ و چنین پناه بردنی را چگونه می‌خوانید؟

بر خلاف رویکردهای رئالیستی، در قلمروی هنر و ادبیات؛ تجربه، اقتدار یکه‌ای ندارد. تولستوی در زمینه‌های تاریخی «جنگ و صلح» حضوری تجربی نداشت در حالی که در جنگ‌های سباستاپول شخصا حضور داشت. با این حال درنگ‌های زیبایی‌شناختی تولستوی در «جنگ و صلح» جنبه‌های عمیق‌تری از هستی انسان را واکاویده تا داستان‌های سباستاپول - که تولستوی مستقیما در آن شرکت داشت. فیلسوف معاصر - تامس نیگل - مدت‌ها پیش در پی آن بود که بداند «خفاش بودن چه حالی دارد؟!» اما به راستی چگونه می‌توان «حال» خفاش را از منظر انسان، به تجربه درآورد؟ آیا می‌توان بر اساس حال انسان حال خفاش را تجربه کرد؟ عکس قضیه نیز صادق است؛ با این حال آنچه رمان «جنگ و صلح» را بر فراز «داستان‌های جنگ‌های سباستاپول» قرار می‌دهد، تخیل و خلاقیت نویسنده است. آلن روب‌گری‌یه، می‌گوید هنگامی که در حال نگارش رمانِ «بیننده» بود، سعی می‌کرد «پرواز مرغان دریایی را با دقت، روایت کند». اما هنگامی که موقعیتی دست داد تا پرواز مرغان دریایی را به تجربه از نزدیک ببیند، دریافت پرواز مرغانِ دریایی او بسیار واقعی‌تر از مرغانی بود که او اکنون می‌دید. پرواز مرغانِ دریایی درون قصه، واقعی‌تر از پرواز مرغانِ دریایی در واقعیت بود، زیرا کاملا تخیلی بود. در برابر این پرسش که خوانش فراگون چه جایگاهی برای تخیل قائل است، به‌شدت وسوسه می‌شوم که بگویم خوانش فراگون، سرتاسر تخیل است.

وسوسه شما برای گفتن اینکه خوانش فراگون «سرتاسر تخیل است» و مثالی که از روب‌گری‌یه و «مرغان دریایی» زدید، ما را مستقیما از ساحت «خواننده» به ساحت «مولف» می‌برد. اگر مانند دریدا جهان را هم نوعی متن بدانیم، مولف نیز در مواجهه با همین «متن جهان» است که دست به خلق اثر می‌زند. بنابراین پیش از آنکه خواننده بتواند صدای حیوان را در کتاب آزاد کند، گویی خود نویسنده باید خوانشی فراگون از جهان داشته باشد. «خوانش فراگون مولف» در مقام نخستین خواننده جهان، چگونه خوانشی است؟

این پرسشی بنیادین است؛ به آن در کتاب دیگرم «نیستی‌شناسی مخاطب» مفصلا پرداخته‌ام. انسان همواره جهان را همچون کتاب در برابرِ خود گشوده می‌دید و آن را می‌خواند چندان که دکارت بر آن بود «باید کتابِ بزرگِ طبیعت، خوانده شود». دریدا در کتاب «درباره گراماتولوژی» از تمدن‌های نخستینی سخن به میان آورده که به نقش‌های نمادین و توتم‌ها و سیماچه‌ها به مثابه متن‌های نوشتاری می‌نگریستند. نخستین کسانی که می‌خواندند، با «خواندن» می‌نوشتند. بنابراین خواندن، کنشی لزوما مؤخر بر نوشتن نیست، چنانکه خواننده نیز مؤخر بر نویسنده نیست. همواره چنین پنداشته‌ایم خواننده، شناسه‌ای آن‌سوتر است؛ کسی که بیرون از متن، نشسته و مخاطب متنی است که همچون پیامی در بطری، به سوی او روان خواهد شد؛ اما نخستین خواننده، خود نویسنده است. آن «دیگری» کسی دیگر نیست؛ خودِ او است؛ همان که می‌نویسد. نوشتن، خواننده و نویسنده را معاصر هم می‌کند. اگر چنانکه مالارمه - و سپس هایدگر و رولان بارت - گفته‌اند:« این زبان است که سخن می‌گوید و نه نویسنده.» پس نویسنده، نخستین خواننده آن خواهد بود. نوشتن، غیاب خواندن و خواندن، غیاب نوشتن نیست. نوشتن، پدیدار ساختن خواندن و خواندن، پدیدار ساختن نوشتن است. بنابراین مراد از «خوانش» کنِشی سراسر معطوف به «خواندن» نیست، بلکه نوشتن را نیز در برمی‌گیرد. به گفته موریس بلانشو «کتاب خوانده نشده چیست؟ کتابی هنوز نوشته نشده... بنابراین خواندن، وادار ساختن کتاب است تا خود را به نگارش در آورد.»

خوانش فراگون، به نگارش در آوردنِ متن‌های داستانی معطوف به حیوانات است، ‌چنانکه حیوانات از باربرِ نقش‌های سپرده، به شخصیت‌های مستقلِ خودبسند بدل شوند؛ از زبان‌بسته‌هایی برای دیگری، به زبان‌دارانی برای خود... در پایان این نکته را اضافه کنم که کتاب خوانش فراگون اگر چه کتابی صرفا «درباره» حیوانات نیست، اما در فصل‌های نخستینِ خود، به ساختارشکنی مرزهای خودساخته میان حیوانات و انسان نیز پرداخته است.

^{................} تجربه‌ی زندگی دوباره ^{................}