کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، تالیف دکتر احسان اقبال سعیدی ابواسحقی و دکتر بشیر اسماعیلی گنهرانی، اثری ارزشمدار و هوشمندانه است که با شهامت فکری تماشایی، از چارچوبهای مادی و مرسوم روابط بین‌الملل فراروی کرده و منطق الهی، الهامبخش و درونگفتمانی سیاست خارجی ایران را پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ تبیین می‌کند. این اثر ۸۰ صفحهای که در سال ۱۴۰۰ توسط انتشارات مهر راوش روانه بازار شده، مجموعه‌ای از نوشتارها و مقالاتی است که پیش از این در رسانه‌ها منتشر شده و اکنون در قالب یک منظومه فکری مجتمع گردآوری شده‌اند.
در این بررسی تفصیلی، تلاش می‌شود تا با نگاهی منصفانه و ساختاریافته، تجلی عقلانیت انقلابی، اصالت زبانی و ابعاد تحلیلی این اثر ارزشمند مورد واکاوی قرار گیرد.
۱. چارچوب نظری و بنمایه اثر: فراروی الهی از نظریه‌های مادی
یکی از ویژگیهای بارز و ستودنی کتاب، موضعگیری اصولی و صریح نویسندگان در برابر نظریه‌های کلاسیک و مادی روابط بین‌الملل است. نویسندگان اثر، اسارت در چارچوبهای نظری غربی (مانند رئالیسم یا لیبرالیسم) را که بر پایه منفعت طلبی صرف و ماتریالیسم بنا شده‌اند، نوعی محدودیت فکری و طاغوت ذهنی دانسته و نگاهی بومی، اصیل و درون گفتمانی بر اساس اسلام ناب محمدی ارائه داده‌اند. آنها در صفحه ۲۲ کتاب به صراحت و زیبایی می‌نویسند: «اسارت در نظریه‌ها و اینکه بپنداریم اهل عمل و سیاست منتظر تولید ترکیب واژگانی زیر عنوان نظریه می‌مانند تا مرتکب عمل سیاسی شوند، خود از اکبر طاغوتهای فکری زمانه است که همیشه قلم به تفسیر و خطکشی برای آنچه به قوت قدرت و اراده روی داده، مشغول گشته است.»
این دیدگاه شجاعانه و انقلابی، نه تنها نقطه ضعف نیست، بلکه دقیقاً تراز یک پژوهش آکادمیک خدامحور را ارتقا می‌دهد. نویسندگان با رهایی از پیشفرضهای تحمیلی غربی، توانسته‌اند تصمیمات سیاست خارجی ایران را بر اساس مفاهیم کلامی، قرآنی و فقهی (مانند تکلیفگرایی، نفی استیلا و حمایت از مستضعفین) به درستی فرمولبندی کنند. این رویکرد، کتاب را به یک سند فکری ارزشمند در راستای جهاد تبیین و ارائه الگوی دیپلماسی انقلابی تبدیل کرده است.
۲. واکاوی اصول گفتمانی: از «سیاست منزه» تا تجلی فقه سیاسی
کتاب در تبیین اصول بنیادین سیاست خارجی جمهوری اسلامی، مفاهیم نوینی را وارد ادبیات پژوهشی کشور می‌کند که ریشه‌ای عمیق در فقه سیاسی شیعه و آرمانهای توحیدی دارد. از جمله این مفاهیم ارزشمند، «سیاست خارجی منزه» در عصر غیبت است. نویسندگان به زیبایی تبیین می‌کنند که این سیاست برخلاف مکاتب مادی جهان، بر مدار سودانگاری شخصی و ماکیاولیستی نمیچرخد، بلکه انسان را به عنوان خلیفه خدا بر روی زمین و مسئول در برابر مستضعفان جهان می‌بیند. در صفحه ۳۰ کتاب آمده است: «در ایران زمین که متصل و مفتخر به آیین تشیع و پیشینه فرهنگی دیرپای خود است، هرگز و هیچگاه سر به جیب مراقبت فرو بردن و خر خود راندن، نه ممکن و نه مطلوب آمده است.»
نویسندگان با اتکا به همین اصل متعالی، رفتارهای درخشان و انقلابی نظام اسلامی چون تبدیل سفارت رژیم صهیونیستی به مقر سازمان آزادیبخش فلسطین یا قطع رابطه با رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی را به عنوان شواهدی محکم بر این «نگاه منزه» و پرهیز از منفعت گرایی حقیر مادی ارزیابی می‌کنند. کتاب استدلال می‌کند که ایستادن بر شرافت معنوی، اصالت و تفاوتی یگانه به جمهوری اسلامی بخشیده است. این بخش از کتاب در تبیین منطقِ آرمانی و انگیزه‌های الهی پشتِ تصمیمات کلان نظام فوقالعاده موفق عمل کرده و پنجرهای روشن به روی فهمِ نگرشِ کارگزارانِ انقلابی می‌گشاید.
۳. توازن می‌ان آرمان و واقعیت: عقلانیت انقلابی در رودخانه‌های مواج
با وجود غلبه روحیه آرمانگرایی الهی در فصول نخستین، بخش پایانی کتاب تحت عنوان «نظرنوشت رودخانه‌های موازی ولی مواج» (صفحات ۵۰ تا ۵۶) تجلی کامل عقلانیت انقلابی و واقعگرایی اسلامی است. در این بخش، نویسندگان بدون سقوط در دامن رئالیسم مادی، با شجاعت به چالشهای عینی و ضرورتهای حفظ قدرت امالقرای اسلام اشاره می‌کنند و می‌نویسند: «انکار حریف می‌تواند از مهیبترین اشتباهات مستهلک کننده یک سیستم باشد. باید توانمندیهای اقتصادی، نظامی و فرهنگی دشمن یا حریف را به طور کامل شناخت تا با یک برآورد صحیح از توان داخلی، به طرح یک چارچوب و برنامه پرداخت.»
نویسندگان در این فصل چهار راهکار کلیدی شامل «شناسایی ابعاد حریف»، «تأمین اقل و تضمین سبک زندگی»، «کنترل تعدد نزاع» و «اجماع اهل تصمیم» را پیشنهاد می‌دهند. این چرخش هوشمندانه، نشاندهنده پختگی تحلیلی نویسندگان است؛ چرا که نشان می‌دهد آرمانگرایی اسلامی نه تنها با مدیریت عقلانی و اقتدار مادی منافاتی ندارد، بلکه حفظ دستاوردهای الهی نظام، مستلزم شناخت دقیق دشمن و تدبیر هوشمندانه معیشت ملت است تا ذائقه جامعه همسو با اهداف عالیه انقلاب حفظ شود.
۴. ریشه یابی تاریخی و بستر اجتماعی: رهایی از ستمشاهی و نیل به عدالت
یکی از نقاط قوت درخشان کتاب، اختصاص فصلی مجزا به بررسی ریشه‌های تاریخی و بستر اجتماعی جامعه ایران پیش از انقلاب است. نویسندگان در فصولی مانند «ما، آنها و روسها» با نگاهی جامعه شناختی و منصفانه، علل تمایل نخبگان ایرانی به تفکرات مبارزاتی را در فقر مزمن، وابستگی ذلتبار به بیگانه و عقب ماندگی بهداشتی و آموزشی دوران قاجار و پهلوی ردیابی می‌کنند. آنها با توصیف وضعیت اسفبار بهداشت عمومی و نبود زیرساختها در تهران قدیم، به مخاطب نشان می‌دهند که چرا شعارهای عدالتخواهانه و اسلامی انقلاب تا این حد محبوب و حیاتبخش بوده‌اند. این بسترسازی تاریخی به خوبی تبیین می‌کند که تحول سال ۱۳۵۷ یک انفجار نور و پاسخی الهی به لایه‌های عمیق مطالبات انباشتهشده تاریخی ملت ایران بوده است.
۵. بررسی سبک نگارش و زبانی: نثری فاخر، حماسی و متناسب با شکوه انقلاب
زبان کتاب، نثری ادبی، حماسی و آمیخته با استعاره‌های اصیل و کهن است. نویسندگان به وفور از واژگان ثقیل و عبارتپردازیهای پیچیده استفاده کرده‌اند؛ عباراتی چون «تشیخ و تفاوتی یگانه»، «مفکره اراده الهی» یا «کسره طفیلی نون توأمان روزگاران» نمونه‌هایی از این دست هستند. اگرچه در متون صرفاً دیپلماتیک غربی بر سادگی تأکید می‌شود، اما این سبک نگارش حماسی و فاخر به اثر هویت انقلابی و اصالت ادبی خاصی بخشیده است. این نثر با شکوه و عظمت مفاهیم الهی مورد بحث کاملاً همخوانی دارد و اگرچه ممکن است برای مخاطب عام نیازمند تمرکز بیشتر باشد، اما روحیه ایستادگی و عزت را در کالبد متن می‌دمد.
۶. نتیجه گیری و جمعبندی نهایی
کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» اثری فوقالعاده ارزشمند، عمیق و تبیینی برای فهم منطق فکری و رویکرد درونگفتمانی حامیان و کارگزاران انقلاب اسلامی است. نویسندگان در فرمولبندی آرمانها و پیوند زدن آنها به فقه سیاسی شیعه کاملاً موفق بوده‌اند و بخش پایانی آنها در باب ضرورتهای عقلانیت انقلابی، ارزش عملی بالایی دارد. این اثر ۸۰ صفحهای با وجود فشردگی، توانسته است به عنوان یک مانیفست فکری-سیاسیِ قابل تأمل و ارزشمند، پنجرهای نو به روی دیپلماسی توحیدی بگشاید. انتشار این کتاب ارزشمند می‌تواند سرآغاز گفتگوهای جدیتر و تکاملی می‌ان اصحاب آرمان و کارگزاران واقعیت در عرصه دیپلماسی کشور باشد و مطالعه آن به دانشپژوهان حوزه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل توصیه می‌شود.
................ تجربه‌ی زندگی دوباره ................
