غلبه روایت‌گری بر وجه تحلیلی | مرور


اثری تازه در باب گیلان، میرزا کوچک‌خان و جنبش جنگل بعد از ۱۰۵ سال از درگذشت میرزا منتشر شده است. کتاب قصه‌هایی از یک قرن پیش ایران از آرمان‌خواهی تا همکاری و همدلی با بیگانگان از سوی نیروهای مختلف حکمرانی و اپوزیسیون و وجه کمدی و تراژدی آن، ناتوانی تاریخی نیروهای اجتماعی را از وثوق الدوله تا میرزا کوچک‌خان پیش روی خواننده می‌گذارد.



این آثار می‌توانند چشم علاقمندان به جنبش جنگل را به بخش‌های مورد توجه قرار نگرفته، باز کنند. تاریخ روند بازی است که با بدست آوردن اسناد جدید و نظریات تازه مورد بازخوانی مجدد قرار می‌گیرد. به همین دلیل مطالعات تاریخی، بازخوانی روایت‌های گذشته بر اساس دانش‌های جدید را امکان پذیر می‌کند.

میرزا ۴۱ سال زندگی کرد. در زمان پادشاهی ناصرالدین شاه سال ۱۲۵۹ش. در رشت به دنیا آمد. در این زمان قرارداد رویتر ۱۲۵۱ش. لغو و بانک شاهنشاهی در ۱۸۸۹م./ ۱۲۶۸ش. و سپس بانک استقراضی در ایران فعالیت داشتند. دولت روسیه تزاری و انگلیس در زمانه میرزا، قدرت بلامنازعی در کنترل تلگراف، ارتش، مالیه و گمرک ایران داشتند.

گیلان و مازندران به دلیل همجواری با روسیه نفوذ و مداخله خارجی را بیشتر تجربه می‌کردند. طلبه مدرسه دینی براثر جنبش مشروطه به عرصه سیاسی وارد و تا ۱۶ سال بعد که در مناطق برفی اطراف گیلوان خلخال یخ زد، زندگی‌اش را وقف آرمان مردم خواهی کرد.

کتاب «سبز سرخ؛ گیلان در گذار جنبش مشروطه و جنگل» در ۹ فصل و دو پیوست تدوین شده است. نویسنده با ترور ناصرالدین شاه در ۱۱ اردبیهشت ۱۲۷۵ آغاز و به شکل‌گیری جنبش مشروطه، تحولات و اختلافات ناشی از جنبش و استبداد صغیر در فصل اول می‌پردازد.

در فصل دوم و سوم به شکل‌گیری حرکت اعتراضی در رشت و کشتن حاکم گیلان، فتح تهران، اشغال ایران و جنگ جهانی اول می‌پردازد. کتاب در ۶ فصل بعدی به فرایندهای تاریخی شکل گیری جنبش جنگل از ۱۲۹۴ تا آذر ۱۳۰۰ پرداخته است.

پیوست اول به زندگینامه تعدادی از همکاران و یاران میرزا و سرانجام بازیگران جنبش را نشان می‌دهد. در پیوست دوم برخی ابهام‌های مربوط به زندگی میرزا مثل هدف، جدایی‌طلبی، منابع مالی، نقش میرزا در مرگ حیدرعمواوغلی از منظر نویسنده پاسخ داده شده است.

کتاب سبز سرخ چند مزیت دارد؛
۱- اکثر منابع مربوط به زندگینامه میرزا کوچک‌خان، بخش‌های از کارنامه او را در فاصله استبداد صغیر از تیر ۱۲۸۷ تا ۱۱آذر ۱۳۰۰ به تصویر کشیدند. اما صالحی در کتابش کوشید علاوه بر توجه به تحولات گیلان در این دوره، زندگی میرزا از کودکی، همراهی با انقلاب مشروطه، شکل‌گیری جنبش جنگل، همراهی با انقلابیون بلشویک، اختلافات درونی بین میرزا، دکتر حشمت در اردبیهشت سال ۱۲۹۸ وحاج احمد کسمایی در همین زمان، اتحاد با رهبران چپ جنبش مثل احسان‌الله خان و سپس جدایی پس از حدود ۳۲ روز از همکاری در اوایل تابستان ۱۲۹۹ را بررسی ‌کند. همین توجه به خواننده نشان می‌دهد که در فهم وداوری جنبش، اسیر جزء نگری نشده و بخش‌های مختلف جنبش را ببیند.

۲- سنتی در تالیف و انتشار آثار گوناگون مرتبط با علوم تجربی، فلسفی، اجتماعی و..در غرب رایج است، اقشار گوناگون به عنوان جامعه هدف از کودکان، خوانندگان عمومی، تخصصی و.. انتخاب می‌شوند و براساس مخاطب خود به تالیف می‌پردازنند. نویسنده در کتاب «سبزِ سرخ» جامعه هدف خود را خوانندگان عمومی علاقمند به زندگی میرزا کوچک‌خان انتخاب کرده است.

زبان غیرتخصصی کتاب، امکان فهم مطالب آن را برای خوانندگان با دانش‌های مختلف فراهم می‌کند. خواننده گویی قصه تاریخی را مطالعه می‌کند و همین مساله به انتشار موضوعات تاریخی در حوزه عمومی را تسهیل می‌کند.

۳- امتیاز ویژه این کتاب، نسبت به سایر آثار مربوط به این دوره، تمرکز بر نقاط اختلاف بین میرزا و یاران ملی وچپ بوده و شناخت تاریخی با توجه به همین نکات ریز وجزیی امکان پذیر است.

۴- نقشه‌ها، عکس‌ها و توجه به نکات جزیی مثل محتوای اعلامیه‌ها، اقدام‌های مختلف و محدودیت‌های حاکم بر جنبش به فهم پدیدار تاریخی ایران در طی ۱۴ سال ۱۳۰۰-۱۲۸۷ کمک می‌کند.

در همین حال، نقدهایی از شیوه روایت شده است؛
الف- چرا ارجاع منابع درون متنی صورت نگرفت؟ نویسنده در آخر هر فصل منابع و صفحات مربوط به آن بخش را ذکر کرد. در تاریخ‌نگاری گذشته بین مورخان مثل عباس اقبال آشتیانی و.. ارجاع به منابع رایج نبود. معنایش این نبود بدون منبع تاریخی یا از سوی خود، به خلق روایت تاریخی پرداخته است. به نظر می‌رسد به صرف این که در منابع پیشینیان آمده، خود را بی‌نیاز از ذکر آن می‌دیدند. این الگو باعث شد مولف در چندین فصل به تکرار منابع اقدام کند و در صورت استفاده از الگوی رایج تاریخ‌نگاری، نیازی به آن نبود.

ب- غلبه وجه روایت‌گری بر وجه تحلیلی، بدون بررسی روایت‌ها، خواننده را سردرگم می‌کند. در حالی که میرزا به مصالحه با حاکم گیلان در پاییز ۱۲۹۸ اقدام کرد، در همین حال برای خرید سلاح، خواهر زاده‌اش را در پاییز به باکو فرستاد و پس از مدتی، میرزا همراه دو نفر در زمستان همین سال برای آگاهی از تحولات انقلاب شوروی به لنکران سفر کرد.

پس از پنج ماه با ورود ناوگان ارتش سرخ به انزلی در تعقیب روس‌های سفید در ۳۱ اردبیهشت ۱۲۹۹ در عرشه کشتی با آن‌ها دیدار داشت و در ۱۶ خرداد ۱۲۹۹ براثر فشار نیروهای نظامی شوروی و چپ‌های متحد، اعلامیه جمهوری سویتی شوروی ایران را منتشر کرد؟

ضعف نیروهای جنگل (در حدود ۶۵۰ نفر نظامی، خدماتی، درمانی، و.) قبل از آمدن بلشویک‌ها به انزلی و افزایش نیروی آن‌ها پس از آمدن ناوگان شوروی و کنارگیری میرزا از رهبری حکومت در رشت یک ماه پس از آن در ۱۶ تیر ۱۲۹۹ و پناه بردن به جنگل، گواه بر ارزیابی نادرست رهبران جنبش از نیروهای چپ متحد شوروی است.

در همین حال، براساس کدام مبانی، خانه‌های بسیاری از ثروتمندان از سوی نمایندگان جنگل تخلیه و در اختیار انقلابیون از جمله میرزا (با فرض مخالفت میرزا با الگوی چپ گرایان در نگرش اقتصادی) قرار می‌گیرد؟

مشخص نیست چرا والی رشت «احمد اشتری» نماینده دولت در بهار ۱۲۹۹ از میرزا می‌خواهد به رشت آمده و امور را اداره کند؟ (ص ۳۶۹-۳۶۰) ادعاها بدون توضیحی روایت شده «غفارزاده مسوول حزب عدالت ادعای اعزام ۱۰ تا ۳۰ هزار عمله ایران شاغل در باکو، برای مبارزه رهایی در ایران را اعلام می‌کند.» درحالی‌که بیشترین نیروی چپ‌ها در مدت حکمرانی یکساله به پنج هزار نمی‌رسید.

با ذکر همه نقدها، کتاب «سبز سرخ» داده‌های فراوانی از جنبش جنگل و نتایج خواسته و ناخواسته آن پیش روی خواننده ارایه داده است. هر آرمان‌خواهی و هر نیرویی که به اتحاد نیروهای ناهمگون و خارجی دل می‌بندد می‌تواند به تجربه جنبش جنگل نگاه کند و خود را تافته جدا بافته از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران نداند.

«سبز سرخ» به قلم ابوالقاسم مومن‌صالحی و توسط نشر ایلیا در 650 صفحه منتشر شده است.

^{................} تجربه‌ی زندگی دوباره ^{...............}