زن‌ها در مسیر گردباد دیروز و امروز | اعتماد


قلم شهلا شهابیان با رمان خوشخوان و خوش‌ساخت و خوش‌تکنیک «بوی برف» در عرصه ادبیات داستانی شناخته شد. رمانی که همراه با تکنیکی درخور روایت مضمونی اجتماعی، تاریخی بر پایه زندگی زنان، همراه با صبغه‌ای بوم‌شناسانه و لونی از فرهنگ اقلیمی توانست زمینه جذب خواننده را فراهم آورد. مجموعه «رشت، ساغری‌سازان، کوچه بلورچیان» شامل یازده داستان کوتاه است که همه داستان‌ها کمابیش دارای ویژگی‌های مشترک هستند.

 رشت، ساغری‌سازان، کوچه بلورچیان  شهلا شهابیان

فصاحت و رسایی نثر، ابداع و نوآوری در تکنیک، احاطه بر چیدمان و مهندسی عناصر داستان، بهره‌مندی از زبان و احاطه بر وسعت معنای زبانی در ساختار روایت و... ویژگی‌های مشترک میان داستان‌های این مجموعه‌ هستند. در اینجا با نگاهی اجمالی بعضی از این ویژگی‌ها را واکاوی می‌کنم. اگر به داستان‌ها از نگاه مضمون‌شناسی توجه ویژه داشته باشیم، درخواهیم یافت که درونمایه بیشتر آنها بر محور زندگی زنان استوار است؛ اما اینکه گرایش مضمونی در باب این مهم در این مجموعه تا چه اندازه از تنوع موضوعی و نوآوری و کارکرد مضمون در لایه‌های مختلف زندگی زنان برخوردار است، نکته قابل‌توجهی است. نکته‌‌ای که این مجموعه را از نظر ساختاری خاص می‌کند، کارکرد دقیق و مهندسی‌شده تکنیک در روایت است. این کارکرد به گونه‌ای است که دستیابی خواننده را به روح مضمون، با دشواری‌های معناگونه روبه‌رو نمی‌کند، اما از آنجا که خواننده این داستان‌ها از نگاهی حرفه‌ای برخوردار است، پرسش‌هایی اینجا مطرح می‌شود که آیا این تکنیک موفق، درنهایت عاملی برای دستیابی به محتوایی ورای یک متن ساده شده است، یا تکنیک بر محتوا سایه انداخته.

نگاهی اجمالی به بعضی از این داستان‌ها فرصتی به دست می‌دهد تا به پاسخ این پرسش‌ها نزدیک شویم:
داستان اول «رشت، ساغری‌سازان، کوچه بلورچیان» که نام مجموعه هم بر گرفته از آن است، شاکله این داستان از تلفیق فضای جغرافیایی قدیم «دوران قاجار» با استفاده از یک عکس و نمای یک خانه قدیمی با زاویه دید و زبان یک راوی عکاس داستان‌نویس همراه با نظرگاه امروز است. لحظه روایت و حال آن، فضای امروز است. قصه قدیمی که روایت حول محور همان عکس می‌چرخد، به زیبایی ساخته شده اما الصاق و تلفیق آن به جهان امروز، حکایت عروس و مادرشوهر است و نگاه کهنه و ستیزه‌جویانه او با آمدن عروسی که باتجربه‌ یک شکست در ازدواج اول زندگی دوم را خواهان است. این مضمون اگرچه بسیار حایزاهمیت و یکی از زیرلایه‌های قابل‌تامل ستم زنانه است، در این مجموعه در داستان‌های «کلاغها چی دوست دارند» و «دیگه وقتشه بری» به نوعی تکرار شده است؛ اما این کنش مانع از تنوع مضامین و نقش زنده و کنشگر در بیشتر داستان‌های این مجموعه نشده است.

به‌طور مثال هر یک از نقش‌های اصلی زنان در این روایت‌ها، موقعیت زن‌ها را در عرصه‌های گوناگون به تصویر می‌کشد. در داستان «کلاغها چی دوست دارند» با زنی گره می‌خوریم که انگیزه قتل در وجودش جاری است و این به خوبی در متن القا می‌شود. در داستان «انگار دو تیله لاستیکی سیاه» با تعلیق خودساخته‌ای روبه‌رو هستیم که با عنصر تشکیک و ترس، لعاب داده می‌شود. از نگاه نگارنده این سطور، داستان کوتاه و خوش‌ترکیب و به قاعده «شیدا سایه نداشت» در مجموعه داستان شهلا شهابیان به درستی مشخصات استاندارد یک داستان کوتاه را دارد. از نظر مضمون هم تلنگری به اتفاقات و زیرلایه رخدادهای تاریخی، سیاسی و گاه کج‌تابی‌های رفتاری در سامانه‌های تشکیلاتی داشته است. این داستان در عین کوتاهی از غلبه‌ای خاص در تاثیرگذاری عاطفی و غنای مضمون برخوردار است: استاد هنرمند با شاگرد جوان خود ازدواج می‌کند؛ فقط به خاطر جبران محرومیت از ازدواج با مادر این دختر در دوران فعالیت سیاسی و تن دادن به ازدواج‌های صوری تشکیلاتی. به تصویر در آوردن عشق‌های سرکوفته، عشق متقابل این دختر جوان به شاگرد استاد و باز حرمان و سرکوب امیال و درنهایت مرگ که همه‌جا جاری است. این داستان در عین ایجاز با استفاده از تصاویر و اشیا و درون‌خوانی‎ها، تابلویی دیدنی است. بعضی از داستان‌ها اگرچه مضمونی تجربه شده هستند اما هنر نویسنده در پرداخت و انسجام شاکله خاص روایت جذابیت درخور توجه به آنها بخشیده است. داستان «کاش ملکه اهلی شده باشد» از این موفقیت برخوردار است.

این داستان در واقع بازنمایی عروس سرخپوش تهران است که در فراغ معشوق تا پایان با لباس قرمز به انتظار نشسته بوده. نویسنده با تردستی و معکوس‌نمایی داستان آن را طراوت تازه‎ای بخشیده است. در بعضی از داستان‌های این مجموعه در عین کارکرد بسیار دقیق و قابل‌توجه تکنیک ساختاری که نویسنده به کار برده، درنهایت ثقل ساختار بر روایت سنگینی می‌کند و تکنیک بر درونمایه سایه می‌اندازد. داستان «قورباغه شد پرید تو آب» از این دست است. سخن پایانی می‌تواند این باشد که شهلا شهابیان این‌بار هم با انبانی پر از قصه و حرف‌های تازه، فضایی برای التذاذ ادبی خوانندگان داستان در این شرایط پرملال در عرصه ادبیات امروز ایران فراهم کرده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

همه انسان‌ها عناصری از روباه و خارپشت در خود دارند و همین تمثالی از شکافِ انسانیت است. «ما موجودات دوپاره‌ای هستیم و یا باید ناکامل بودن دانشمان را بپذیریم، یا به یقین و حقیقت بچسبیم. از میان ما، تنها بااراده‌ترین‌ها به آنچه روباه می‌داند راضی نخواهند بود و یقینِ خارپشت را رها نخواهند کرد‌»... عظمت خارپشت در این است که محدودیت‌ها را نمی‌پذیرد و به واقعیت تن نمی‌دهد ...
در کشورهای دموکراتیک دولت‌ها به‌طور معمول از آموزش به عنوان عاملی ثبات‌بخش حمایت می‌کنند، در صورتی که رژیم‌های خودکامه آموزش را همچون تهدیدی برای پایه‌های حکومت خود می‌دانند... نظام‌های اقتدارگرای موجود از اصول دموکراسی برای حفظ موجودیت خود استفاده می‌کنند... آنها نه دموکراسی را برقرار می‌کنند و نه به‌طور منظم به سرکوب آشکار متوسل می‌شوند، بلکه با برگزاری انتخابات دوره‌ای، سعی می‌کنند حداقل ظواهر مشروعیت دموکراتیک را به دست آورند ...
نخستین، بلندترین و بهترین رمان پلیسی مدرن انگلیسی... سنگِ ماه، در واقع، الماسی زردرنگ و نصب‌شده بر پیشانی یک صنمِ هندی با نام الاهه ماه است... حین لشکرکشی ارتش بریتانیا به شهر سرینگاپاتام هند و غارت خزانه حاکم شهر به وسیله هفت ژنرال انگلیسی به سرقت رفته و پس از انتقال به انگلستان، قرار است بر اساس وصیت‌نامه‌ای مکتوب، به دخترِ یکی از اعیان شهر برسد ...
تجربه‌نگاری نخست‌وزیر کشوری کوچک با جمعیت ۴ میلیون نفری که اکنون یک شرکت مشاوره‌ی بین‌المللی را اداره می‌کند... در دوران او شاخص سهولت کسب و کار از رتبه ١١٢ (در ٢٠٠۶) به ٨ (در ٢٠١۴) رسید... برای به دست آوردن شغلی مانند افسر پلیس که ماهانه ٢٠ دلار درآمد داشت باید ٢٠٠٠ دلار رشوه می‌دادید... تقریبا ٨٠درصد گرجستانی‌ها گفته بودند که رشوه، بخش اصلی زندگی‌شان است... نباید شرکت‌های دولتی به عنوان سرمایه‌گذار یک شرکت دولتی انتخاب شوند: خصولتی سازی! ...
هنرمندی خوش‌تیپ به‌نام جد مارتین به موفقیت‌های حرفه‌ای غیرمعمولی دست می‌یابد. عشقِ اُلگا، روزنامه‌نگاری روسی را به دست می‌آورد که «کاملا با تصویر زیبایی اسلاوی که به‌دست آژانس‌های مدلینگ از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی رایج شده است، مطابقت دارد» و به جمع نخبگان جهانی هنر می‌پیوندد... هنرمندی ناامید است که قبلا به‌عنوان یک دانشجوی جوان معماری، کمال‌گرایی پرشور بوده است... آگاهیِ بیشتر از بدترشدنِ زندگی روزمره و چشم‌انداز آن ...