دائرةالمعارف مسیحیت از نگاهی تفکیکی | اعتماد


در واپسین ماه‌های سالی که اکنون در انتهایش قرار داریم، کتابی به بازار آمد که بی‌تردید، در نوع خود بی‌بدیل است؛ «دیباچه‌ای بر الهیات نظام‌مند» [Everyone's a theologian: an introduction to systematic theology] که نویسنده‌اش کشیشی است پروتستان و در این اثر، از پنجره باورهای مسیحی‌ای انجیلی به طرح مهم‌ترین مباحث الهیاتی برای مخاطبان روزگار خویش پرداخته است.

 «دیباچه‌ای بر الهیات نظام‌مند» [Everyone's a theologian: an introduction to systematic theology]    آر. سی. اسپرول [R. C. Sproul]

آر. سی. اسپرول [R. C. Sproul] البته این کار را به شکل متداول و کلیشه‌ای انجام نداده بلکه شاید تکان‌دهنده‌ترین وجه دیدگاه او در همین زاویه نگاهش به انسان نهفته است. نویسنده «دیباچه‌ای بر الهیات نظام‌مند»، انسان را ذیل کیهان‌شناسی انجیلی خود می‌نگرد و نه بیرون از آن و درست به همین سبب باور دارد ما همگی متالهیم! عنوانی که در پیشانی کتاب در چاپ انگلیسی آمده است. نقطه عزیمت او باور بی‌کم‌وکاست و وفاداری محضش به متن مقدس است.

اسپرول با نگاه رایج انسان امروزی که به شیوه تفکر انسان‌گرایانه خو کرده، با ما سخن نمی‌گوید و حتی فراتر از اینکه او را به ضدیت با اصول ابتدایی بشردوستانه متهم کنیم، هراسی ندارد. این همان نقطه قوتی است که به‌زعم نگارنده این سطور کار اسپرول را متفاوت و بلکه متمایز از سایر پژوهش‌های مشابه کرده است. در واقع شاید بتوان گفت اسپرول در «الهیات نظام‌مند» با نگاه انسان قرن بیست ‌و یکمی و از آن مهم‌تر محک و معیارهای او به سراغ متن مقدس نرفته است، بلکه سعی کرده در این اثر نوعی صورت‌بندی از متن مقدس با خوانشی اصیل که تحت تاثیر ارزش‌ها و داوری‌های معاصر قرار نداشته باشد ارایه دهد.

به بیان دیگر وی در خوانش خود از کتاب مقدس، مرعوب اندیشه‌های مدرن و متر و معیارهای جهان جدید نبوده است؛ لذا ما در این اثر با متنی مواجهیم که گویی توانسته از سیطره گفتمان مدرن گریخته باشد و نه به جبر و نه به اختیار تن به تحمیل نظام ارزشی مدرن بر نظام الهیاتی مسیحیت نداده است. بلکه به عکس می‌توان گفت وی با ایمانی راسخ از بطن سنت با خوانندگان سخن می‌گوید تا به ایشان نشان دهد فقط با تکیه بر همین سنت است که مخاطبان می‌توانند انسان بمانند، سنتی که در اصیل‌ترین شکل خود در متون مقدس و «کلام خدا» یافت می‌شود.

برگشت انسانِ مسیحی هبوط یافته به ایمان در وفاداری محض متن مقدس است. او به عکس نیچه به حی و حاضر بودن خداوند ایمان راسخ دارد و او را آن زنده جاویدی می‌داند که از ازل بوده و انکارش جز تایید مرگ انسانی که آیینه او است نخواهد بود.اسپرول این تذکر را یگانه درمان غربت‌زدگی ما آدمیان می‌داند؛ یگانه راه برای اینکه بتوانیم از بیگانگی با طبیعت، بیگانگی با خدا، بیگانگی با دیگری و بیگانگی با خویش رهایی یابیم. باری «الهیات نظام‌مند» را -به تعبیر دقیق مترجمان آن به زبان فارسی- باید در گفتمان غالبی قرار داد که مسیحیان انجیلی بدان باور دارند و می‌کوشند با ارجاعِ تنها به کتاب مقدس، دین را توضیح دهند، مطلبی که برای مقابله با گفتمانِ کلیسای کاتولیک و تندروی‌های آن پا به عرصه نهاد و نمی‌تواند با اصول بنیادین دین‌داری سازگار باشد.

تفاوت الهیات با دین
اما شاید در نگاهی ابتدایی به عنوان این کتاب یا هر متن یا کتابی که مفهوم «الهیات» را به کار گرفته باشد این سوال به ذهن متبادر شود که الهیات چیست یا چه تفاوتی با دین دارد؟ در پاسخ به سوال فوق باید گفت دین به اعمال عبادی بشر در محیط‌های ویژه مربوط می‌شود. اما الهیات، برخلاف دین به معنای مطالعه و تتبع درباره خداوند است. میان مطالعه ادراکات بشری از دین و مطالعه طبیعت و شخصیت خود خداوند، تفاوت بسیار است؛ اولی در فهم خود، طبیعی محض است اما دومی فراطبیعی است و به آنچه بر فراز و در فراسوی امور این جهانی نهفته است، می‌پردازد.

در واقع الهیات مفهومی بسیار گسترده است. این عبارت نه تنها به خداوند، بلکه به همه آنچه او در متن مقدس بر ما وحی کرده اشاره دارد. رشته الهیات در مسیحیت البته مطالعه عیسی(ع) را نیز در بر می‌گیرد که آن را اصطلاحا «مسیح‌شناسی» می‌خوانیم. مطالعه گناه که آن را «گناه‌شناسی» خوانده‌ایم و مطالعه آینده امور که آن را «آخرت‌شناسی» می‌نامیم، نیز بخش‌های دیگر رشته الهیات‌اند. اینها زیرمجموعه‌های الهیات‌اند. البته متالهان از «الهیات ناب» نیز سخن می‌گویند که به ویژه به مطالعه خود خداوند اطلاق می‌شود. اما نکته‌ای که اینجا به نظر می‌رسد درباره سبک و سیاق کتاب یا اساسا سبک و سیاق فکری خود اسپرول باید مورد توجه قرار داد این است که در ادبیات خودمان شاید بتوانیم وی را یک «تفکیکی» تام و تمام بدانیم.

نگارنده این سطور با خواندن برخی بخش‌های «الهیات نظام‌مند» یاد ایده مکتب تفکیک و مرحوم استاد محمدرضا حکیمی می‌افتادم. اسپرول در بخشی از کتاب خود می‌نویسد: «الهیات نظام‌مند نمی‌کوشد تا متن مقدس را بر فلسفه یا بر نظامی تحمیل کند، به دنبال آن است که آموزه‌های متن مقدس را استخراج کند و به شیوه‌ای منظم و مقوله‌بندی شده بفهمد.» به نظر می‌رسد این کتاب حکم دائره‌المعارفی را دارد که نقطه تمیز یا قوتش نسبت به موارد مشابه در همان نگاه مولف نهفته است که پیش از این توضیح داده شد. در پایان ذکر این نکته مفید است که مترجمان این اثر، کار خود را به مرحوم دکتر داود فیرحی استاد سابق علوم سیاسی دانشگاه تهران هدیه کرده‌اند که سال گذشته بر اثر ابتلا به بیماری کرونا از میان ما رفت.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

آثاری از این دست فقط ما را عالم‌تر یا محقق‌تر نمی‌کنند، بلکه حال ما را خوش‌تر و خوب‌تر می‌کنند... می‌گوید مفاهیم اخلاقی 8 تاست... ما نخست قهرمانان اخلاقی و قدیسان اخلاقی و فرزانگان اخلاقی (به صورت خلاصه اسوه‌های اخلاقی) را تشخیص می‌دهیم، سپس می‌گوییم هر چه در اینها هست، از نظر اخلاقی خوب یا درست یا فضیلت است... اما ما نمی‌توانیم به احساسات و عواطف صرف تکیه کنیم... ممکن است کسی از یک جنبه الگو باشد و از جنبه‌های دیگر خیر... پس ما معیاری مستقل از وجود الگوها یا اسوه‌ها داریم! ...
شناخت ما از خودمان را معطوف به نوشته‌های غیرایرانی کردند... سرنوشت تاسیس پارلمان در ایران با مشاهدات سفرنامه‌نویسان گره خورده... مفهوم و کارکرد پارلمان در اواخر دوره ناصری... مردم بیشتر پیرو و تابع بودند، یعنی متابعت و اطاعت از دالِّ سیاسی مرکز قدرت، امری پذیرفته شده تلقی می‌شده ... مشورت برای نخبگان ایرانی اغلب جنبه تاسیسی نداشته و تنها برای تایید، ‌همفکری و یاری‌دهندگی به شاه مورد استفاده قرار می‌گرفته... گفت‌وگو و تعاملی بین روشنفکران ملی‌گرا و روحانیون مشروطه‌خواه ...
با خنده به دنیا آمده است... به او لقب سفیر شادی، خنده و گشاده‌رویی می‌دهند... از لرزش بال حشره‌ای تا آه زنی در حسرت عشق را می‌تواند بشناسد و تحلیل کند... شخصیتی که او به‌عنوان معجزه‌گر در روابط انسانی معرفی می‌کند و قدرت‌اش را در برقراری و درک ارتباط با آدم‌ها و سایر موجودات به‌تفصیل نشان می‌دهد، در زندگی شخصی خود عاجز از رسیدن به تفاهم است ...
سرچشمه‌های ایران‌دوستی متعدد هستند... رفتار دوربین شعیبی در مکان مقدسی مثل حرم، رفتاری سکولاریستی است... جامعه ما اما جامعه بیماری است و این بیماری عمدتا محصول نگاه سیاسی است. به این معنا که اگر گرایش‌های دینی داری حتما دولتی و حکومتی هستی و اگر می‌خواهی روشنفکر باشی باید از دین فاصله بگیری... در تاریخ معاصر همین روس‌ها که الان همه تکریم‌شان می‌کنند و نباید از گل نازک‌تر به آنها گفت، گنبد امام رضا (ع) را به توپ بستند اما حرم امن ماند ...
با بهره‌گیری از تکنیک کات‌آپ و ‌تکه‌تکه کردن روایت، متن‌هایی به‌ظاهر بریده‌ و ‌بی‌ربط را نوشته ‌است، تکه­‌هایی که در نهایت همچون پازلی نامرئی خواننده را در برابر قدرت خود مبهوت می‌کند... با ژستی خیرخواهانه و گفتاری مبتنی بر علم از هیچ جنایتی دریغ نمی‌کند... مواد مخدر به نوعی تسلط و کنترل سیستم بدن ‌ِفرد معتاد را در دست می‌گیرد؛ درست مانند نظام کنترلی که شهروندان بدون آن احساس می‌کنند ناخوش‌اند، شهروندانی محتاج سرکوب امیال­شان... تبعید‌گاهی‌ پهناور است که در یک کلمه خلاصه می‌شود: مصونیت ...