آدم‌های بی‌صورت | اعتماد


«یک صبح تجربه این را خواهید داشت که از خواب بیدار شوید و ببینید نیمی از صورت‌تان پاک شده. بعد است که یا به سمت فاجعه می‌روید یا با همان نیمه پاک نشده زندگی جدیدی را آغاز می‌کنید. اما بسیاری از ما یک صورت نیمه‌پاک‌شده داریم؛ صورتی که هی آن را پاک می‌کنیم، پاک می‌کنیم، پاک می‌کنیم تا بالاخره محو بشویم.»

آدم فکرهای ناجور بهاءالدین مرشدی

بهاءالدین مرشدی در مصاحبه‌ای با ایبنا گفته: «هویت، رابطه میان افراد یک خانواده و روابط متقابل میان آدم‌ها درونمایه این اثر را تشکیل می‌دهند.» این یک حقیقت است که دیگر هیچ درونمایه تازه‌ای برای روایت هیچ داستانی وجود ندارد. هرچه بوده گفته شده و هرچه هست تکرار همان قبلی‌هاست، در شمایلی تازه. همین است که نوشتن از آدم‌ها، روابط، مسائل و دغدغه‌های‌شان کار سختی شده؛ اینکه بتوانی حرف‌های گفته‌ شده را جوری بزنی که انگار هیچ‌کس نگفته. مرشدی نویسنده این حرف‌های تکراری است؛ از چیزهایی می‌نویسد که نه فقط دیگران قبل از او بارها گفته‌اند که حتی در بیشتر آثار خودش هم تکرار شده.

داستان در یک لامکانِ لازمان اتفاق می‌افتد. راوی، آدم نامعلومی است که هیچ مشخصه فیزیکی‌ای ندارد؛ نه چهره، نه هیکل و نه حتی جنسیت مشخص و ثابت. تنها چیزی که معلوم است این است که او بچه یک خانواده سه ‌نفره است. مساله هویت از همان سطر اول کتاب و به شکلی فانتزی وارد داستان می‌شود. «روی صورتم یک لکه افتاده بود، مثل اینکه صورتم را پاک کرده باشند، اندازه یک کلمه. دست کشیدم روی لکه، بیشتر شد، عین اینکه بخواهی یک جمله را پاک کنی و یک جاهایی پاک بشود و یک جاهایی نه!» اینجاست که به‌واسطه این اتفاق شگفت‌انگیز، خوره‌ای فلسفی به جان راوی می‌افتد و او را با دنیای پیرامونش دچار تعارض می‌کند. دنیای راوی دنیایی پیچیده و ذهنی است که در آن معلوم نیست دقیقا چه‌ چیز واقعیت و چه ‌چیز مجاز است.

راوی در حال نوشتن یک داستان است؛ داستانی که حکم همان هویت گمشده‌ای را دارد که او در گیرودار روابط و مناسبات خانوادگی به دنبال کشف آن است؛ هویتی که هربار میان راوی، پدر و مادر دست ‌به‌ دست می‌شود و هر کس می‌خواهد آن را به دلخواه خود شکل بدهد و بنویسد. «مادر کاغذ و قلم را از دستم می‌گیرد و می‌گوید: تو همه‌ چیز را به‌هم می‌ریزی. از اینجا من روایت می‌کنم. تا بوده و نبوده مادرها قصه می‌گفتند.»

جهان داستانی و روایی «آدم فکرهای ناجور» مثل غالب آثار مرشدی، از همان سطرهای ابتدایی قابل تشخیص است؛ جهانی معلق میان هذیان، خواب، مجاز و واقعیت؛ جهانی مینی‌مال که اگر خواننده چشم‌هایش را ببندد، می‌تواند روی صحنه تئاتر تجسمش کند؛ جهانی که هر چیز در آن، صورت و نماینده چیز کلی‌تری است. بی‌نام ‌و نشانی و بی‌صورتی آدم‌های این داستان، به‌مثابه نقاب‌هایی است که برشت به تأسی از تئاتر کلاسیک یونانی بر چهره بازیگرهایش می‌زد تا شخصیت‌های منحصربه‌فرد را تبدیل به چهره‌های تیپیکالی کند که می‌توانند نماینده همه آدم‌ها باشند. می‌شود تصور کرد که راوی بی‌نام و بی‌صورت داستان، وسط صحنه روی یک صندلی نشسته، چشم‌در چشم مخاطب دوخته و با حرکات غلوآمیز دست‌و صورت و با لحنی پراغراق، داستانش را تعریف می‌کند. در وهله اول به ‌نظر می‌رسد که همه ‌چیز فریاد زده می‌شود و نویسنده کاملا روبازی می‌کند؛ آدم‌ها شعار می‌دهند و کلیشه جزو لاینفک گفت‌وگوها است. با این حال آنچه در پشت این فریادها و پرگویی‌های تعمدی اتفاق می‌افتد این است که ذهن مخاطب خود معنای عمیق‌تر را می‌سازد. به این ترتیب مخاطب به‌جای غرق شدن در داستان، خود به عنصری پویا تبدیل می‌شود که مدام در حال کشتی ‌گرفتن با چرایی عناصر داستان و اتفاقات آن است. این فاصله‌گذاری باعث می‌شود که خواننده حین خواندن داستان، به دنبال معنایی باشد که برای تمام این اتفاقات شگرف، چیدمان و نظم ابزورد، منطقی پیدا کند.

یکی از مولفه‌های امضادار داستان‌های مرشدی زبان ویژه او است؛ زبانی که واژه‌سازی می‌کند، قواعد و قوالب دستوری را به‌هم می‌ریزد و بیشتر از اینکه بخواهد ماجراها را نشان بدهد، تعریف‌شان می‌کند؛ زبانی که می‌توانست باتوجه به شرایط نامتعارف ذهنی راوی، در بهترین شکل، به ‌خدمت ساختمان داستان دربیاید اما گاهی با بی‌دقتی، معنا را دچار اخلال می‌کند، یک‌دستی و توازنش را از دست می‌دهد و پتانسیل‌های بالقوه‌اش را حرام می‌کند. با این وجود «آدم فکرهای ناجور» به‌واسطه پرداختن به مضمونی جهانشمول و انسانی، فرم جذاب، تناسب میان فرم و محتوا و تسلط نویسنده به این فرم به‌واسطه دانش آکادمیک و تجربی‌اش از ادبیات نمایشی و تئاتر، اثری خواندنی و قابل تامل است. بهاءالدین مرشدی نویسنده‌ای است که جایگاهش را در ادبیات داستانی ایران پیدا کرده؛ نویسنده جدی و صاحب‌سبکی که لازم است خوانده شود.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

راسکلنیکوف بر اساس جان‌مایه‌ای از فلسفه هگل دست به جنایت می‌زند... انسان‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کند: نخست انسان‌های عادی که می‌بایست مطیع باشند و حق تجاوز از قانون را ندارند و دوم انسان‌های که او آن را «مافوق بشر» یا غیرعادی می‌نامد و اینان مجازند که برای تحقق اهداف والای خود از قانون عدول کنند... به زعم او همه‌ی قانون‌گذاران و بنیان‌گذاران «اصول انسانیت» به نوعی متجاوز و خونریز بوده‌اند؛ ناپلئون، سولن و محمد را که از او تحت عنوان «پیامبر شمشیر» یاد می‌کند از جمله این افراد استثنایی می‌‌داند ...
انقلابی‌گری‌ای که بر من پدیدار شد، حاوی صورت‌های متفاوتی از تجربه گسیختگی و گسست از وضعیت موجود بود. به تناسب طیف‌های مختلف انقلابیون این گسیختگی و گسست، شدت و معانی متفاوتی پیدا می‌کرد... این طیف از انقلابیون دیروز بدل به سامان‌دهندگان و حامیان نظم مستقر می‌شوند... بخش زیادی از مردان به‌ویژه طیف‌های چپ، جنس زنانه‌تری از انقلابی‌گری را در پیش گرفتند و برعکس... انقلابی‌گری به‌واقع هیچ نخواستن است ...
سند در ژاپن، قداست دارد. از کودکی به مردم می‌آموزند که جزئیات را بنویسند... مستند کردن دانش و تجربه بسیار مهم است... به شدت از شگفت‌زده شدن پرهیز دارند و همیشه دوست دارند همه چیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد... «هانسه» به معنای «خودکاوی» است یعنی تأمل کردن در رفتاری که اشتباه بوده و پذیرفتن آن رفتار و ارزیابی کردن و تلاش برای اصلاحش... فرایند تصمیم‌سازی در ژاپن، نظام رینگی ست. نظام رینگی، نظام پایین به بالا است... این کشور را در سه کلمه توصیف می‌کنم: هارمونی، هارمونی، هارمونی! ...
دکتر مصدق، مهندس بازرگان را مسئول لوله‌کشی آب تهران کرده بود. بعد کودتا می‌شود اما مهندس بازرگان سر کارش می‌ماند. اما آخر هفته‌ها با مرحوم طالقانی و دیگران دور هم جمع می‌شدند و از حکومت انتقاد می‌کردند. فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر کودتا می‌گوید یعنی چه، تو داری برای من کار می‌کنی چرا از من انتقاد می‌کنی؟ بازرگان می‌گوید من برای تو کار نمی‌کنم، برای مملکت کار می‌کنم، آب لوله‌کشی چه ربطی به کودتا دارد!... مجاهدین بعد از انقلاب به بازرگان ایراد گرفتند که تو با دولت کودتا همکاری کردی ...
توماس از زن‌ها می‌ترسد و برای خود یک تز یا نظریه ابداع می‌کند: دوستی بدون عشق... سابینا یک‌زن نقاش و آزاد از هر قیدوبندی است. اما ترزا دختری خجالتی است که از خانه‌ای آمده که زیر سلطه مادری جسور و بی‌حیا قرار داشته... نمی‌فهمید که استعاره‌ها خطرناک هستند. نباید با استعاره‌ها بازی کرد. استعاره می‌تواند به تولد عشق منجر شود... نزد توماس می‌رود تا جسمش را منحصر به فرد و جایگزین‌ناپذیر کند... متوجه می‌شود که به گروه ضعیفان تعلق دارد؛ به اردوی ضعیفان، به کشور ضعیفان ...