برگ برگ | شرق


کتاب «دگرگونی بزرگ» [The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time] یکی از مهم‌ترین آثار کارل پولانی [Karl Polanyi] و یکی از متون اصلی و مرجع در اقتصاد سیاسی به شمار می‌رود؛ چنانچه از سال انتشار آن (یعنی سال ۱۹۴۴) تا به امروز، بارها و بارها بازچاپ و به آن ارجاع داده شده است. این کتاب از سوی نشر شیرازه و توسط محمد مالجو به فارسی بازگردان شده اما باید گفت آن‌چنان که شایسته است، خوانده و دیده نشده است.

دگرگونی بزرگ» [The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time] کارل پولانی [Karl Polanyi]

پولانی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین منتقدان نظام بازار، معتقد است اساسا این اقتصاد و بازار است که باید تابع اجتماع باشد و نه بالعکس. او تأکید می‌کند که اگر در سرزمینی جامعه تابع بازار شود، آن‌گاه انسان و محیط‌ زیست هر دو به صورت هم‌زمان به نابودی کشانده می‌شوند. متن فارسی در جاهایی روان و در جاهایی نیز دشوار است، با‌این‌حال، ایده‌های اصلی کتاب قابل فهم هستند. مباحث مدنظر پولانی در این کتاب از جنس آن‌ دسته مسائلی‌اند که نه‌تنها با گذشت زمان از شدت و اثرگذاری‌شان کم نشده، بلکه امروز به شکل پردامنه‌تری جهان را متأثر کرده‌اند.

پولانی در دگرگونی بزرگ، انتقادهای جدی را به بنیان‌های اقتصاد بازار مطرح می‌کند. نقدهایی که بنیادی‌ترین فرض‌های نظام بازار را به پرسش می‌گیرد. او طبیعی‌بودن سودانگاری را به عنوان یکی از اصول مسلم بازار آزاد به چالش کشیده و بدیل‌های تاریخی نسبتا اولیه‌ای را برای این نظام معرفی می‌کند. پولانی ادعا می‌کند این بدیل‌ها به‌هیچ‌عنوان ناکارآمدتر از نظام بازار کنونی نیستند. ادعای پولانی این است که نظام بازار آزاد واقعی (به معنای بازار مستقل از دولت) مانند آرمان‌شهرها ناممکن است و به همان اندازه تلاش در جهت تحقق آن تباه‌کننده. چنین نظام بازاری از نظر پولانی انسان، کار و محیط‌ زیست را هم‌زمان به کام نابودی می‌کشاند. شاید تخریب‌های محیط زیست که در ذیل نظام‌های مبتنی بر نظام بازار آزاد در دوران معاصر شاهد آن بودیم یکی از شواهد ناظر بر اهمیت ادعاهای پولانی بتواند فهم شود. علاوه بر این رسوخ مکانیسم‌های نظام بازار در خدمات بهداشتی یا آموزشی ما را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است که سال‌ها قبل پولانی این موارد را پیش‌بینی کرده بود.

‌نظام بازار در عمل همواره و به‌ناچار نیازمند واکنش‌های حمایتی از سوی دولت یا نهادهای دیگر است؛ بنابراین آزادبودن آن شبیه یک افسانه غیرقابل‌امکان است. در گام بعدی پولانی تلاش می‌کند ظهور فاشیسم را به نظام بازار ربط دهد؛ به عبارتی او تلاش می‌کند تا نشان دهد فاشیسم ثمره نظام بازار و روابط موجود در آن است.

نقل‌ قول‌های زیر از پولانی سمت‌و‌سوی کتاب دگرگونی بزرگ را به خوبی نشان می‌دهد اما هیچ‌یک از این موارد نمی‌تواند جایگزینی برای مطالعه خود اثر باشد:

نهاد خودتنظیم‌گر بازار نمی‌توانست مدت مدیدی وجود داشته باشد، مگر آنکه جوهر انسانی و زیست‌محیطی جامعه را نیست و نابود سازد (ص. 50).

تولید ماشینی در جامعه تجاری، عملا در گرو دست‌کم تبدیل جوهر زیست‌محیطی و انسانی جامعه به کالاست (ص. 113).

پیش از روزگار ما، هیچ اقتصادی وجود نداشته است که حتی در اصول، زیر کنترل بازارها بوده باشد (ص. 115).

قانون اسپیناملند «نظام اعانه‌دهی در انگلستان، ۱۷۹۵-۱۸۳۴»، طراحی شد تا از پرولتاریایی‌شدن مردم عادی ممانعت کند یا دست‌کم از سرعتش بکاهد. نتیجه فقط عبارت بود از مفلس‌سازی توده‌ها که کمابیش هیبت انسانی‌شان را در این فرایند از دست دادند (ص. 175).

بی‌شک مطالعه کتابی که تلاش دارد و تا حد زیادی هم توانسته فرضیات مرسوم و درست تلقی‌شده عمومی را به چالش بکشد، بسیار هیجان‌انگیز است. معتقدم مطالعه نقادانه این کتاب برای دانشجویان و علاقه‌مندان به اقتصاد و علوم اجتماعی و سیاسی نه‌تنها بسیار جذاب است بلکه ضروری است. علاوه بر این، زمینه‌های نظری متفاوتی از جمله مردم‌شناسی، اقتصاد و محیط زیست در این کتاب با هم تلاقی می‌کند و بینشی فرارشته‌ای را برای درک بیشتر میدان به ارمغان می‌آورد.

کتاب «دگرگونی بزرگ: خاستگاه‌های سیاسی و اقتصادی روزگار ما» اثر کارل پولانی و ترجمه محمد مالجو در 545 صفحه توسط نشر شیرازه منتشر شده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...
انسان را به نظاره‌ی شاعرانه‌ی اشیا در درونی‌ترین زندگی آنها می‌برد... اراده‌ی خدا را جانشین اراده‌ی خویش می‌کند، و به همین سبب، استقلال مطلق در برابر خلق و وارستگی در برابر اشیا پیدا می‌کند؛ دیگر خلق و اشیا را برای خودشان دوست می‌دارد؛ همان‌گونه که خدا آنها را دوست می‌دارد... انسان به عنوان آفریده‌ی عشق مرکز آزادی است و مغرورانه در برابر خدا و سراسر جهان هستی می‌ایستد. عمق درون او را تنها خدا می‌تواند بخواند! ...
گراس برای تک‌تک سال‌های یک قرن، داستانی به وجود آورده است... از اتفاقات بزرگ و گاه رویدادهای به نظر بی‌اهمیت تا تحولات فنی و اکتشافات علم و تکنولوژی، خودبزرگ‌بینی انسان‌ها، شکنجه و کشتار و در نهایت، شروع‌های دوباره... طوری به جنگ جهانی نگاه می‌کنند که انگار دارند درباره یک بازی فوتبال حرف می‌زنند...دلسردی چپ‌ها از تئودور آدورنو، تیراندازی به رودی دوچکه، محرک جنبش دانشجویی آلمان، ملاقات پل سلان و مارتین هایدگر ...