کُشتن به سبک قیصر | سازندگی


هر داستانی با توجه به فرضی که دارد، ساختار و جهانِ خودش را می‌سازد و تا انتها سوار بر همان فرضِ برساخته، موجِ داستان را پیش می‌برد. «جنگ خصوصی چریک‌های سال‌خورده» رمانِ دومِ سعیده امین‌زاده که از سوی نشر برج منتشرشده، هم تلاش می‌کند با ساختنِ دنیایی که مختص به داستانِ خودش هست، ماجرا را طوری پیش ببرد که خاصِ خودش باشد؛ اگرچه که نگاهش به چریک‌های چپی پیش از انقلاب، نگاهی شخصی است و همان‌طور که از نام کتاب برمی‌آید، جنگی خصوصی بین چند چریک قدیمی است که حالا به هم برخورده‌اند.

سعیده امین‌زاده جنگ خصوصی چریک‌های سال‌خورده

رمان با پیشانی‌نوشتی از «مکبث» شروع می‌شود: «روزگاری بود که چون مغزِ کسی را می‌کوفتند، مرد می‌مُرد و بس. اما امروز بازبرمی‌خیزند، با بیست زخمِ کاری بر تارکِ سر و ما را از جا می‌پرانند. این شگفت‌تر از جنایت!» و با تعلیقی درست و از یک برخوردِ اجباری ادامه می‌یابد؛ به‌گونه‌ای ‌که خواننده حس می‌کند فقط کمی اجبار در ابتدای ماجرا، می‌توانست به بحران بعدی منجر نشود. اما همان‌طور که حتی در کارهای بزرگ هم می‌بینیم، کاراکتر به‌خاطر ضعفی که در شخصیت و البته گذشته‌اش دارد، کوتاه می‌آید و همان نقطه‌ضعف، پاشنه آشیلش می‌شود- آن‌قدر از این کوتاهی ضربه می‌خورد تا بالاخره هرچه درگذشته چال کرده بود، از زیر خاک بیرون بیاید.

ماجرا در «جنگ‌ خصوصی چریک‌های سال‌خورده»، جنگی است بین احمد معتمدی که رضا قوامی را در سمت مدیر بانک پیدا می‌کند. البته شاید این خودش شروع تأثیرگذاری به‌نظر نرسد. اما وقتی متوجه می‌شویم که دیدار اول آن‌ها، به یک مذاکره جدی در جلوی بانک ختم نمی‌شود، مشتاق می‌شویم که رمان را ادامه بدهیم. البته نویسنده تلاش می‌کند که شروع را با ضربه‌ای مهلک طراحی کند، و هرچه از این زخم می‌گذرد، عمیق‌تر و چرکین‌تر می‌شود. انگار که نویسنده می‌داند چطور با گرفتن نبض داستان، سرعتش را به‌موقع کم کند و بالا ببرد.

ماجرا به همان دیدار اول ختم نمی‌شود و احمد که انگار تمام زندگی رضا و زنش را می‌داند، تازه ‌وارد گود می‌شود. از تمام سوابقی که قبلا از آن‌ها داشته و تمام اطلاعاتی که الآن به دست می‌آورد، سعی می‌کند احساس تک‌تک اعضای خانواده را دست‌کاری کند و تاجایی‌که می‌تواند بتازد.

شاید طلایی‌ترین جمله در بوطیقای ارسطو این باشد که «حرفی بزن که داستان می‌طلبد» و باقی نکته‌ها برای فهم همین یک نکته است. ابتدا میانه پایان و کنش و بمب‌گذاری در داستان، همگی در ادامه این جمله می‌آیند. نویسنده خوب بلد است که داستانش را بمب‌گذاری کند، اما بمبی که انگار هیچ‌وقت قرار نیست منفجر شود. ماجراها یکی بعد از دیگری رخ می‌دهند و به جایی می‌رسیم که حس می‌کنیم دیگر چیزی برای از دست‌دادن در این خانواده وجود ندارد. اما نکته اساسی درمورد این داستان، ساختاری است که برای پیرنگش انتخاب کرده است.

داستان از نظر تعلیق و کشش، طوری جلو می‌رود که اگر نگاه به پیرنگ را برداریم، حتما تا انتها می‌خوانیم. اما وقتی بحث پیرنگ پیش می‌آید، نقطه‌های خلأ زیادی پیدا می‌کنیم. ماجرای اختلاس و پروین و مسعود که در ادامه می‌آیند، به نظر مربوط به‌کل داستان هستند، اما در شروع تمرکز روی خود رضا و پروانه است. در مورد این‌که خود پروانه چه کار کرده و خود رضا خیلی کمتر می‌شنویم. در مقابل از این‌که خواهرهای رضا کجا هستند بیشتر مانور می‌دهند و خواهر پروانه چه گذشته‌ای داشته، بیشتر در داستان برجسته هستند.

به‌نظر نویسنده قصد نداشته از جذابیت داستانش کم کند، بنابراین داستان را با پیرنگ انتقام جلو می‌برد. پیرنگی که در فیلم «قیصر»، به بهترین شکل آن را دیده‌ایم. اما انتقامی که احمد می‌خواهد از این خانواده بگیرد، شبیه به خالی‌کردن دق‌دلی است. و همان‌طور که این پیرنگ می‌طلبد، روی احساسات خواننده دست می‌گذارد. لحظه‌هایی که رضا نسبت به زنش غیرتی می‌شود و یقه احمد را می‌گیرد، نویسنده تلاشش را می‌کند که ماجرای چریک‌ها را تا جای ممکن خصوصی کند و به پیرنگ انتقام نزدیک‌تر شود.

کهن‌الگوی پیرنگ انتقام، در ذهن ما اثرگذارتر به نظر می‌رسد. نسبت به پیرنگ جست‌وجو که بیشتر به ادبیات شرقی شباهت دارد و پیرنگ نجات و تعقیب و گریز که بیشتر غربی به‌نظر می‌رسند، پیرنگ انتقام خیلی ایرانی است. آن‌قدر با آن هم‌ذات‌پنداری می‌کنیم که انگار در همین گوشه‌وکنار اتفاق افتاده است. اما پیرنگ انتقام نیاز به چاقو و اسلحه دارد و این نکته، نوشتنش را کمی سخت‌تر می‌کند. نویسنده باید مثل فیلم «هفت» ساخته دیوید فینچر، ماجرا را به‌سمت تقابل و مبارزه رودررو ببرد. جدالی که نیاز به کشته دارد و این‌بار قرعه به نام احمد و رضا افتاده است که به جان هم بیفتند. نویسنده به‌شیوه‌ای که در این پیرنگ باب است، اول اسم پلیس را وسط می‌کشد. البته معلوم است که هیچ‌کس قصد ندارد پای پلیس و آگاهی را وسط بکشد. حتی همان یک‌بار که مجبور می‌شوند به آگاهی بروند، نویسنده از کنار اتفاق می‌گذرد. چنین داستانی نیاز دارد که کار را به توهین و تحقیر بکشاند که ماجرای سعید و سارا، پسر و دختر خانواده و خود پروانه برای ساختن این پیرنگ جواب می‌دهد.

اما از آنجا که قرار نیست نقشه قهرمان خوب جواب بدهد، پایان داستان پر از کنش‌های فی‌البداهه و خلاقانه است و همین لذتِ خواندنِ رمان را دوچندان می‌کند؛ چراکه هم تعلیق و ساختار خوبی دارد، هم زبان روان داستان کمک می‌کند که تا انتها به‌راحتی خوانده شود.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

منجی آخرالزمانی هندوها... یک سفیدپوست مسیحی ادعا می‌کند آخرین آواتار ویشنو است؛ خدایی که هیئت جسمانی دارد... مخالفانش، این خدای تجسدیافته را باور ندارند و او را شیادی حرفه‌ای می‌دانند که با باندهای مواد مخدر در ارتباط است... قرار است با شمشیر آخته و کشتاری خونین جهان را از لوث جور و فساد جهانگیر پاک کند... برداشت‌های روان‌پریشانه از اعتقادات متعصبانه توسط فردی خودشیفته که خود را در جایگاه اسطوره‌ای منجی می‌پندارد و به خونسردی فاجعه می‌آفریند ...
خواهر و معشوقه‌اش، دروسیلا می‌میرد و کالیگولا بر اثر مرگ او به پوچی زندگی بشر پی می‌برد... آنچه کالیگولا می‌خواهد این است که به اندازه‌ی سرنوشت بی‌رحم شود تا از خلال بی‌رحمی او انسان‌ها به آن «بی‌رحمی دیگر» پی ببرند ... بزرگ‌زادگان دربار را به صورت عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی درمی‌آورد که ریسمانشان در دست اوست. آنها را وامی‌دارد تا برای نجات زندگی خود همه‌چیز را تسلیم کنند و به همه چیز پشت کنند، یعنی همه‌ی آنچه در واقع علت وجودی زندگی آنهاست ...
پدر ویژگی‌های بارز یک آنیموس منفی (سایه مردانه) را در خود حمل می‌کند... در جوانی، خودکامه و جسور و بی‌توجه بوده و تا به امروز، تحقیرگر: به مادرت صد دفعه گفته‌ بودم از این پسر مرد در نمی‌آد... تلاش ناکام پیرمرد در دست‌درازی به معصومیت پسر موجب استقرار حس گناهی است که یک قدم تا «انزجار از خود» فاصله دارد. و این فاصله با تنبیه پدر و تایید مادر طی و تبدیل به زخمی عمیق می‌شود... او یک زخمی است که می‌تواند زخم بزند ...
کتاب سه بخش دارد و در هر بخش ماجرا از دید یکی از سه مرد خانواده روایت می‌شود... سه راوی سه نگاه ولی یک سوژه: مادر... تصویر موج‌های هم‌مرکز که یکی پس از دیگری به حرکت درمی‌آیند ولی هرگز به یک‌دیگر نمی‌رسند... از خاله آیرین می‌شنویم و از زندگی و رابطه‌اش با شوهر سابقش بوید،‌ از سوفی، خدمتکار خانه که دلبسته کارل است، ‌از کارل آلمانی و داستان‌های پدربزرگش،‌ از عمه کلارا و عمو ویلفرد و جزییات خانه‌شان و علایق‌شان... در فصل اول پسری سرکش و برادرآزار به نظر می‌آید ولی در فصل دوم وجوه تازه‌ای از شخصیت ...
مدیر کارخانه خبردار می‌شود که یکی از آشنایانش، به نام مهندس مارکو ماشینی ساخته است به اسم کاربوراتور که می‌تواند از خود ماده، جوهر ازلی آن را بیرون بکشد: «مطلق»... پدیده‌های عجیبی تولید می‌شوند: رخدادهای دینی مانند گرایش‌های مذهبی، وعظ و خطابه، معجزات و حتی انواع تعصبات مذهبی... هواخواهان خدای روی کشتی لایروبی! با طرفداران خدای میدان تربیت اسب! درگیر می‌شوند... کلیسای رومی که از آغاز با مطلق مخالفت داشت، سرانجام آن را می‌پذیرد ...