هر نویسندهای، حتی نویسنده رمانهای بازاری، همواره دو خواننده را مدنظر دارد. اگرچه آن دو ممکن است یک نفر باشند. خوانندههای گروه اول کسانی هستند که من آنها را خوانندگان «ابتدایی و ساده» مینامم، خوانندگانی که کتاب را میخوانند تا ببینند در آن چه اتفاقی میافتد اما دستهای دیگر از خوانندگان هم هستند که آنها را خواننده «دقیق و موشکاف» مینامم؛ خوانندگانی که به عقب بازمیگردند یا بازخوانی میکنند - حتی اگر عملا این کار را نکنند - تا ببینند چگونه کتاب آنها را به عنوان یک خواننده ساده متقاعد کرده است. هر خواندنی شامل این دو لایه میشود و خواندنهایی هم هست که دو هزار لایه دارد. کتابی مثل «بیداری فینیگانها» نوشته جیمز جویس را ممکن است خواننده 10 هزار مرتبه بازخوانی کند و هر بار در آن یک رابطه نو، یک لایه نو، کشف کند.
کتابهایی هستند که این تکثر لایهها را کاهش میدهند، مثل یک دفترچه تلفن آن را به حداقل میرساند و کتابهایی هم هستند که به ورای تکثر این لایهها گام میگذارند. من در نوشتن رمان از آفرینش چنین لایههایی لذت میبرم. در چنین کتابی کنایههای فرابنفش و اشارات و کنایاتی هست که احتمالا فقط خودم درکشان میکنم.
گاهی اوقات شده است که کسی به من گفته: «آن نکته را کشف کردم.» اما هنوز هیچکس تا به حال کشف نکرده که یکی از آن «فایلها» در کتاب «آونگ فوکو» داستانی است به قلم بنیتو موسولینی چرا که من آن را واژهبهواژه نقل نکردهام بلکه با یک عالم چیز دیگر درهم تنیدهام. این کار برایم لذتبخش است. «بیلبو» یکی از شخصیتهای داستان «آونگ فوکو» با خاطرات ادبی بازی میکند و از موسولینی نقل قول میآورد؛ او در جوانیاش رمانی نوشته و در آن از یک راهب اهریمنی که در صومعهای سکنا گزیده، صحبت میکند. 50، 60 صفحه اول کتاب «نام گلسرخ» خیلی سخت است برای اینکه خواننده تمرین لازم را انجام بدهد.
خواننده باید یاد بگیرد که وقتی میخواهد از کوه بالا برود چطور نفس بکشد. من کتاب جدید خودم را با یک نقل قول به زبان عبری آغاز کردهام که هیچکس معنایش را نمیفهمد. با اینکار خواستهام بگویم: «خب، میخواهی در این بازی شرکت کنی؟ تو دوست من هستی و ما با هم حرکت میکنیم. در غیر این صورت برای من و تو خیلی بد خواهد شد.» به گمانم این حرف درست نیست که میگویند کتابهای من غیرقابلفهماند؛ برعکس خودم فکر میکنم بهنوعی یک نویسنده عامهپسند هستم. البته یک چیزهای کاملا دشواری در کتاب میآورم اما به خوانندهام سرنخهایی میدهم تا آنها را بفهمد.
تهران امروز
