روایت گذشته ای که نه مرده و نه حتی گذشته* | شهرآرا


«مریم حسینیان پر کشید.» این متن کوتاه، سرد و سهمگین را یکی از دوستانم، هفته گذشته، برایم پیامک کرد. مریم حسینیان، نویسنده یکی از درخشان ترین رمان های معاصر فارسی، یعنی «بهار برایم کاموا بیاور»، و چند متن خواندنی دیگر، ازجمله «بانو گوزن» که امروز قصد معرفی آن را داریم، پس از مدت ها مبارزه با بیماری، آسمانی شد. در این جستار، ضمن مرور رمان «بانو گوزن»، البته بدون لودادن پایان و نقاط عطف مهم آن، به چند نکته پیرامون این اثر داستانی خواهم پرداخت.



شخصیت اصلی رمان «طاطا»ست، بانویی با نام اصلی «طاهره»، متولد دهه60 در یکی از محلات فقیرنشین مشهد، با خانواده ای کم برخوردار، شامل پدری که بهتر است چیزی راجع به شغل او نگویم (چراکه یکی از گره های اصلی داستان همین شغل پدر طاهره است) و مادری که به خاطر وضع مالی بد خانواده مجبور است در خانه دیگران کارگری کند، و برادری که بیش از باربرداری از روی دوش طاهره بر درد و رنج او می افزاید. البته ناگفته نگذارم که نقطه شروع داستانْ کودکی طاهره نیست، بلکه ما خوانندگان از زمانی با طاهره همراه می شویم که او ساکن تهران است، با پسری به نام «فرشاد» ازدواج کرده، باردار است و در حال راه انداختن یک کسب وکار جدید به کمک دوست دوران دانشگاهش، «مائده». طاهره -که پس از مهاجرت به تهران نامش را نیز به «طاطا» تغییر داده- یک اشتغال ذهنی دائمی دارد که مرور خاطرات تلخ گذشته و دوران غم بار کودکی و نوجوانی است، البته با یک همدم و مونس همیشگی: یک حیوان خانگی عجیب و کمیاب (و پرواضح است که خیالی)، یک «گوزن»، یک حیوان مهیب دوست داشتنی که همواره حامی و همراه طاهره و طاطاست، از نخستین تجربه تلخ او در کودکی تا لحظه پی بردن به یک ماجرای دردناک در نوجوانی، تا لحظات تلخ تنهایی در میان سالی و دوران بارداری.

درواقع، طاهره، بیش از آنکه در زمان حال زندگی کند، در خاطرات عمدتا تلخ گذشته اش سیر می کند و هرازگاهی نیز به آینده بیشتر موهوم خود می اندیشد؛ گویا لذتی مازوخیستی از کندوکاو در گذشته اش می برد و، مشابه انسانی که گاه از کلنجار رفتن با زخم و جراحت خویش و حتی دردآگین کردن آن احساس لذت می کند، از احضار گذشته پر از درد و رنجش کیفور می شود. البته به این نکته توجه داریم که یادآوری ایام و آنات تلخ سپری شده، در اغلب موارد، ناخواسته و چه بسا علی رغم میل و اراده خودمان است. آن خاطرات آزاردهنده و مُخل آرامش، همواره، دنبال بهانه ای ناچیز می گردند تا وارد ذهنمان شوند؛ و چه بهانه ای بهتر از «تداعی معانی»، پدیده ای که نویسنده همچون تکنیکی به شکلی استادانه از آن سود جسته است: هر چیز ساده ای می تواند طاهره را به جهنم کودکی پرتاب کند: تمیزی و نظافت کارگر منزلش او را به یاد دوران کُلْفَتیِ مادرش در منزل غریبه ها می اندازد، یک کیف ساده یادآور کیف حاوی خنزرپنزرهای پدرش می شود، و از این دست هزار چیز لعنتی دیگر آن گذشته لعنتی را زنده می کنند، حتی وسط یک مهمانی پرجنب وجوش، فرسنگ ها دورتر و سال ها دیرتر از آن دوران جان کاه.

طاهره، که دوران کودکی و نوجوانی خود را در محلات پایین شهر مشهد گذرانده است، مشابه اغلب افرادی که در آن محلات زیسته اند، خاطراتی دارد سرشار از اندوه و رنج، گذشته ای آغشته به حرمان و تلخی، و روانی آکنده از زخم های عمیق عاطفی. نویسنده، در خلق جزئیات زندگی چنین شخصیتی، بی هیچ اغراقی، عالی و استادانه عمل کرده و حتی از مواردی جزئی -مانند اصرار طاهره به مادرش برای نپوشیدن چادررنگی هنگامی که قرار است نخستین بار در زندگی اش او را به یک پیتزافروشی در خیابان احمدآباد ببرد- غفلت نورزیده است. جالب است که اطرافیان طاهره نیز، چه در گذشته و چه در حال، ویژگی های مشترکی دارند که یکی از مهم ترینِ آن ها «حضور پررنگ رنج، و غیاب اندوه بار لذت» است در هر دو جنبه زندگی فردی و اجتماعی شان. قدیمی ها در فقر دست وپا می زنند و جدیدی ها در دروغ. امان از این جامعه عجیب الخلقه ما که ظاهرا آن دعای قدیمی هنوز درمورد آن کامل مستجاب نشده است و همچنان از دو چیز رنج می برد: خشک سالی و دروغ.

اجازه دهید با اشاره به این نکته، جستار حاضر را به پایان برسانم که شخصیت های اطراف طاطا، به ویژه در زمان حال روایت، یعنی دوران بارداری او و هنگامه درگیربودنش با بحث راه اندازی کارگاه سفالگری، مشابه قطعات یک پازل هستند برای به تصویرکشیدن بخشی از یک جامعه مریض و ناکام: آن ها شبیه و هم ریخت نیستند، ویژگی های شخصیتی متفاوتی دارند، بینشان هم بانویی مهربان و ساده دل هست و هم مردی وقیح و چندش آور، اما همگی -جدا از تأثیراتی که به خاطر تعاملاتشان با طاهره بر روح و روان او به عنوان شخصیت کانونی رمان می گذارند- سازنده کلیتی هستند با عنوان «طبقه متوسط تحصیل کرده بی آرمان و بی دغدغه»، یله و رها، در ظاهر خوش باش و در باطن عمیقا غمگین.

* از ویلیام فاکنر است که «گذشته نه مرده و نه حتی گذشته.»