روایت رودست‌زن! | اعتماد


می‌گویند تخیل در داستان پدیده‌ای نیست که بدعت خود نویسنده باشد بلکه جهان خیال؛ جهانی است موازی که همزمان با جهان مثلا واقعی ما آدم‌ها و دیگر موجوداتش در حال زیست هستند و به‌ زندگی‌شان بی‌خبر از ما ادامه می‌دهند و تنها وقتی نویسنده‌ای ذهنش به آن جهان سفر می‌کند و وقایعش را می‌بیند است که می‌تواند آن را بنویسد و برای ما تعریفش کند اما کمتر نویسنده‌ای را بتوان یافت همچون احمد سعداوی عراقی‌الاصل که با ذکاوتی مثال‌زدنی بتواند مرزهای جهان خیال و عالم واقعیت مثلا موجود را آنچنان درنوردد و مخدوش کند که تمایز آنها از یکدیگر را تنها بتوان به ناقدان ادبی و شارحان آثارش سپرد. «فرانکشتاین در بغداد» یا آن‌طور که دوستداران ادبیات معاصر عرب دوست دارند «فرانکشتاین فی بغداد» نخستین رمان سعداوی است که به‌ فارسی ترجمه شده و او توانسته با همین اولین گام، میان رمان‌خوانان حرفه‌ای ایرانی و فارسی‌زبان جایگاهی برای خودش دست‌ و ‌پا کند. هر چند که بلافاصله پس از این رمان «درگاه گچین» او هم منتشر شد.

فرانکشتاین در بغداد فرانکشتاین فی بغداد احمد سعداوی

«فرانکشتاین در بغداد» در جهان عرب هم بسیار مورد توجه قرار‌ گرفته بود؛ بوکر عربی 2014 را به او اهدا کردند و میزان تحسین‌ها و تقدیرهایی که بابت نوشتن این رمان از او شد مثنوی هفتاد منی می‌شود حالا آن سرش پیدا یا ناپیدا. موارد عجیب این کتاب یکی، دو تا نیستند و اصطلاحا نویسنده از همان ابتدا یقه مخاطب را چسبیده، او را به ‌داخل متن می‌کشد و تا آخر هم ولش نمی‌کند.

رمان بلافاصله پس از مقدمه مترجم، با گزارش پایانی ماجرا آغاز می‌شود! یعنی چه؟ یعنی همین، خدمت‌تان عرض می‌کنیم. گزارش پایانی ماجرا به ‌قلم «کمیته تحقیق ویژه که به ریاست نمایندگانی از دو موسسه امنیتی و اطلاعاتی عراقی و ناظرانی از ارتش امریکا تشکیل شد، درباره فعالیت اداره پیگیری و تعقیب که تا حدودی مرتبط با اداره غیرنظامی نیروهای ائتلاف بین‌المللی در عراق است...» به نتایجی می‌رسد غیرقابل باور درباره صاحب‌منصبی عراقی با نام «سرتیپ سرور» که بودجه‌ای هنگفت برای استخدام و به‌کارگیری عده‌ای طالع‌بین، رمال، ستاره‌‌شناس و جادوگر جهت مبارزه با جنایت و تروریسم صرف کرده است و کمیته در نامه‌ای محرمانه درنهایت تصمیم گرفته است او را برکنار کند اما همه ماجرا را کاملا مسکوت بگذارد تا حساسیت‌های امنیتی به وجود نیاید. حالا در ادامه می‌رویم به مدت‌ها پیش از این گزارش تا ببینیم سرتیپ سرور چه کرده و اساسا چه اتفاقی افتاده است که این‌گونه برایش گزارش محرمانه صادر کرده‌اند. ایده مرکزی را نمی‌شود چندان به ‌بیان درآورد تا لذت خواندنش همچنان برای‌تان بماند اما همین‌قدر اگر بگوییم که ایده درخشان است و پرداخت این ایده در جای‌جای رمان از خود ایده درخشان‌تر است، اغراق و بازارگرمی نکرده‌ایم که هیچ؛ حتی به ‌اندازه کافی حق مطلب را هم ادا نکرده‌ایم. یک دستفروش دوره‌گرد عراقی و یک پیرزن تنهای مسیحی منجر به پدید آمدن اتفاقی می‌شوند که روح‌شان هم از اتفاق خبردار نبوده است...

ابتدا تصور می‌شود که راوی رمان دانای کل است اما در ادامه خواننده کاملا از روایت رودست می‌خورد و راوی تبدیل به اول ‌شخص می‌شود تا فرم ایجاد شده منحصربه‌فردتر از هر توصیفی بشود؛ نویسنده فرمی برای روایتش اختیار کرده است که با نقاط عطفش چفت ‌و‌ بست خورده و هرگاه نقطه‌ عطفی غافلگیرکننده روی می‌دهد روایت هم متناسب با آن غافلگیرتان می‌کند؛ این پدیده در فرم اتفاقی نیست که در رمان‌های معمولی بیفتد و فرم ایجاد شده علاوه بر ایده مرکزی عجیب و غریبش، کتاب را به اثری ویژه و تاثیرگذار تبدیل کرده که در بستر آن وقایع و حال‌ و‌ روز مردم عراق پس از اشغال نیروهای امریکایی به خلاقانه‌ترین وجه در آن بازنمایی و انعکاس یافته است.

همه اینها را به ‌علاوه یک ترجمه روان و بدون سرعت‌گیر فارسی کنید؛ نتیجه می‌شود کتابی که از زمان شروع تا وقت پایان و خواندن صفحات انتهایی، لحظه‌ای نتوانید آن را کنار بگذارید. امل نبهانی؛ مترجم کتاب، با تسلطی که هم بر زبان عربی و هم بر فارسی داشته، فارسی‌اش توی ذوق نمی‌زند و هیچ‌وقت نمی‌خواهد تسلطش را به ‌رخ خواننده بکشد؛ گرفتار مغلق‌گویی نشده و اجازه داده تا قصه در روح‌ و ‌روان ترجمه‌اش جریان یابد. تسلطی که از آن سخن رفت تعارفی نیست که تقسیم شود و به‌طور دقیق مربوط به دانستن زبان عربی با لهجه عراقی است؛ چراکه فرضا عربی مصر با عربی عربستان و عربی سوریه با عربی لبنان و این هر چهار با عربی عراق و خوزستان توفیرهای زیادی دارند و کسی که مسلط به زبان عربی است حتما باید از او پرسید کدام عربی؟ و درنهایت اینکه... همه‌ چیز باید دست ‌به دست هم بدهند تا یک ترجمه بی‌بدیل شود یعنی درست منطبق با همان اتفاقی که در «فرانکشتاین در بغداد» افتاده است.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

در دادگاه طلاق هفتمین زنش حضور دارد... هر دو ازدواج‌های متعدد کرده‌اند، شکست‌های عاطفی خورده‌اند و به دنبال عدالت و حقیقتند... اگر جلوی اشتهاتون به زن‌ها رو نگیرین بدجوری پشیمون می‌شین... اشتتلر تا پایان داستان، اشتهایش را از دست نداد، ترفیع شغلی نگرفت و پشیمان هم نشد... دیگر گاوصندوق نمی‌دزدند بلکه بیمه را گول می‌زنند و با ساختن صحنه تصادف، خسارت می‌گیرند... صاحب‌منصب‌ها و سیاستمداران، پشت ویترین زندگی‌شان، قانون و عدالت را کنار می‌گذارند ...
زنی خوش‌پوش و آراسته که خودش را علاقه‌مند به مجلات مد معرفی می‌کند... از تلاش برای به قدرت رسیدن تا همراهی برای در قدرت ماندن... قانون برای ما، تصمیم حزب است... پژوهشگرانی که در رساله‌های علمی به یافته‌های دانشمندان غربی ارجاع می‌دادند به «دادگاه‌های شرافت» سپرده می‌شدند... دریافت جایزه خارجی باعث سوءتفاهم بین مردم کشور می‌شد... ماجرای ویلایی که با پول دولت ساخت همه‌ خدمات او به حزب را محو کرد... سرنوشت تلخ او خودکشی ست ...
روابط متقابل زردشتیان و مسلمانان... ادبیات پیش‌گویانه با ایجاد مشابهت‌هایی میان تولد و زندگی‌نامه‌ی محمد[ص]، زردشت و شاهان ایرانی برقراری روابط اجتماعی میان دو گروه را آسان‌تر کرد... پیروزی مسلمانان تجلی لطف خداوند توصیف می‌شد و هر شکست زردشتیان گامی به سوی آخرالزمان... از مهمترین علل مسلمان شدن زردشتیان: ایمان خالصانه به اسلام، باور به اینکه پیروزی‌های اعراب اعتبار اسلام را تأیید می‌کند، به‌دست آوردن آزادی(اسیران)، تهدید به مرگ، انگیزه‌های مالی و اجتناب از پرداخت خراج ...
جنبش‌های اجتماعی نوعی همبستگی اجتماعی به ارمغان می‌آورند که می‌توانند فرصتی برای احیای دو عنصر کلیدی حیات مبتنی بر سرمایه اجتماعی ـ یعنی ارزش‌های مشترک و ارتباطات بیشتر ـ فراهم کند... «اجتماع» عرصه‌ای است که نه منافع فردی در آن سیطره دارد، نه فرد در جمع ذوب شده است... سه‌ضلع دولت، بازار و اجتماع سرنوشت جامعه را رقم می‌زنند... برخورد انحصارگرایانه گروه‌های مذهبی نسبت به سکولارها در داخل و دین‌ستیزی بنیادگراهای سکولار در خارج کشور، منازعه‌ای برابر نیست ...
قدرت در هر زمان و مکان نقاب‌هایی مسخ‌شده از چهره‌ی دین می‌سازد و آن را به‌عنوان دین عرضه می‌کند تا ستم خویش را مشروع جلوه دهد... نشان می‌دهد که خوانش ایدئولوژیک از حاکمیت چگونه بر دیدگاه اسلام‌گرایانی همچون ابوالاعلی مودودی و سید قطب تاثیر گذاشته است... بسیاری از حاکمان از شعار «اطاعت از اولی‌الامر» استفاده می‌کنند و افراد جامعه را سرکوب و آزادی آن‌ها را سلب می‌کنند... معترضان از عثمان خواستند که ترک حکومت کند، اما او نپذیرفت و به‌جای حل اعتراضات از طریق دموکراتیک دست به خشونت زد ...