در سال 1340 در تهران، تعداد 293 باب مسجد موجود بوده در حالی که در آبان 1352 این تعدادبه 909 باب رسیده... در عرض کمتر از 14 سال، مساجد شهر تهران در حدود 5 برابر شده است... میزان مشارکت در انتخابات مجلسین بسیار کم است. فقط 30 درصد... بیش از 50 درصد این دانشجویان مشکل عمده سیاسی ایران را بی‌توجهی رهبران سیاسی به مشکلات اقتصادی و اجتماعی و وجود نابرابری و بی‌عدالتی اجتماعی ذکر کرده‌اند


ناشنوایی شاه و انقلاب ملت | اعتماد


دهم فروردین‌ماه سال 1340 شمسی، آیت‌الله سید حسین طباطبایی بروجردی، رییس حوزه علمیه قم در سن 86 سالگی درگذشت. محمدرضا پهلوی، شاه 42 ساله ایران که دوران اوج حکمفرمایی خودش را آغاز می‌کرد و از همه جهت بادهای تغییر را با خود موافق و همراه می‌دید، در اقدامی تامل‌برانگیز برای آیت‌الله سید محسن طباطبایی حکیم در نجف عراق، پیام تسلیت فرستاد، در حالی که در همان زمان مراجعی چون آیت‌الله میلانی در مشهد و آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله شریعتمداری درقم حضور داشتند. اسنادی که بعدا منتشر شد، نشان داد که این اقدام شاه تعمدی بوده و دو انگیزه می‌توان برای آن در نظر گرفت: نخست اینکه شاه با این کار می‌خواست پایگاه مرجعیت شیعه یا دست‌کم مرجعیت مورد وثوق خود را از قم به نجف تبعید و احتمالا خیال خود را از بابت مداخلات گاه و بیگاه مراجع مذهبی راحت کند و دوم اینکه گرایش مکتبی آیت‌الله حکیم به پرهیز از مداخله مستقیم در سیاست بود و در این زمینه حتی از آیت‌الله بروجردی نیز پیش‌تر می‌رفت.

صدایی که شنیده نشد مجید تهرانیان

تدبیر شاه اما بی‌فایده بود. کمتر از دو سال بعد، در پی تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و همچنین تغییرات اقتصادی و اجتماعی موسوم به «انقلاب سفید» شماری از علمای مذهبی به مخالفت برخاستند و وقایع فروردین تا خرداد 1342 رخ داد. این‌بار اسدالله علم، نخست‌وزیر مقتدر محمدرضا پهلوی بود که وارد میدان شد و با شدت عمل تظاهرکنندگان را سرکوب کرد. با پایان یافتن تظاهرات، این ذهنیت پدید آمد که همه‌چیز آرام شده است. به خصوص که همزمان اعضای نهضت آزادی، از دیگر گروه‌های فعال سیاسی و مذهبی دستگیر و محاکمه شدند و سران‌شان به حبس‌های بلندمدت محکوم شدند. اسدالله علم در اسفند همان سال استعفا داد و حسنعلی منصور به نخست‌وزیری برگزیده شد. منصور در سخنرانی خود در 16 فروردین سال 1343 کوشید با روحانیون از در آشتی در‌آید، اما به یک سال نرسید که توسط محمد بخارایی از نزدیکان نواب صفوی و عضو یکی از گروه‌های مذهبی تازه تاسیس ترور شد. آیت‌الله خمینی نیز ساکت ننشست. چند ماه بعد از آزادی و بازگشت به قم، به قانون کاپیتولاسیون اعتراض کرد و همین سبب شد که این‌بار رژیم او را دستگیر و از کشور تبعید کند.

با حذف مخالفان مذهبی این تصور غالب در حکومت پهلوی پدید آمد که دیگر خطری از جانب نیروهای مذهبی او را تهدید نمی‌کند و اگر هم خطری هست، از جانب چپ‌گرایان و تتمه حزب توده و نیروهای جوان پیرو ایشان است؛ به ویژه که ایران در این سال‌های اوج جنگ سرد، در همسایگی شوروی است و کشورهای غربی سخت نگران منافع خود در ایران هستند و از خطر درغلتیدن این متحد خود به آغوش کمونیسم می‎هراسند. به همین خاطر است که همسو با تحولات گسترده و تاثیرگذار اقتصادی، فضای سیاسی هر آینه بسته‌تر و محدودتر شد.

جامعه ایرانی اما در این میان مسیری دیگر را می‌پیمود، راهی که از چشم نظریه‌پردازانی که با عینک‌های خاص و از پس ایدئولوژی‌های مرسوم زمانه به واقعیت اجتماعی نظر می‌کردند، مغفول ‌ماند. عباس عبدی به درستی خاطرنشان می‌کند که در آن سال‌ها دو نگاه در میان اصحاب علوم اجتماعی ایران غالب بود: «یکی نگاه مارکسیستی و دیگری نگاه نوسازی. هر دوی این نگاه‌‌ها تقریبا قیاسی بودند، یعنی چپ‌ها بر اساس نگاه مارکسیستی و دسته دوم بر اساس نگاه نوسازی جامعه را تحلیل می‌کردند. » وجه مشترک دیگر این دو نگاه این است که هر دو تصور می‌کنند که نیروی اجتماعی مذهب به عنوان عامل تغییر و دگرگونی از میان رفته است و به خصوص با توجه به آنچه بدان اشاره شد، دیگر نیروهای مذهبی نمی‌توانند زمینه‌ساز تحول‌خواهی و محملی برای بیان مطالبات اجتماعی شوند. در چنین بستری است که اهمیت تحقیقی که فراسوی نگاه‌های قالبی به خود واقعیت رجوع کند و بکوشد صداهای واقعا موجود در جامعه را بشنود، آشکار می‌شود.

در سال‌های آغازین دهه 1350 خورشیدی، گروهی از جامعه‌شناسان و متخصصان ارتباطی گرد هم آمدند و ایده انجام مطالعات آینده‌پژوهی را طرح کردند. مجید تهرانیان (1391-1316) و علی اسدی (1370-1314) افراد اصلی این گروه بودند و جامعه‌شناسان دیگری چون هرمز مهرداد، منوچهر محسنی، مهدی بهکیش و... آنان را در انجام چنین تحقیقی یاری کردند. ایده طرح آینده‌نگری را مجید تهرانیان با رضا قطبی، رییس وقت رادیو و تلویزیون در میان گذاشت و او نیز حمایت از چنین تحقیقی را پذیرفت. در همان زمان درآمدهای ایران به دنبال افزایش قیمت‌های جهانی نفت به نحو بی‌سابقه‌ای بالا رفت و این توهم را که ایران در آستانه تبدیل به قدرتی جهانی است، دامن زد. «رشد اقتصادی ناشی از درآمدهای نفتی، ترکیبی دوگانه از خوش‌بینی و نگرانی نسبت به آینده را ایجاد کرده بود.»

اما نتیجه تحقیق «آینده‌نگری» تکان‌دهنده و شگفت‌آور بود و آشکارا و بدون نیاز به هر گونه تفسیر و تحلیل، نشان می‌داد که «چگونه در زیر پوست جامعه، جریان دینی در حال رشد است». نگاهی به چند عدد و رقم در این زمینه که در کتاب «صدایی که شنیده نشد» منتشر شده است، گویاست. در بخشی از این تحقیق تحت عنوان «بررسی کوتاهی از رسانه‌ها، مراکز و سازمان‌های مذهبی» چنین آمده است: «در دهه 1342-1333، بر حسب موضوع تعداد 567 جلد کتاب مذهبی در ایران منتشر شده در حالی که این تعداد در پنج ساله 1346-1342، 567 جلد بوده است. همچنین در سه سال 1350-1348 بر حسب موضوع تعداد 755 جلد و در سه ساله 1353-1351، تعداد 1695 جلد کتاب مذهبی در ایران منتشر شده است». همچنین در 10 ساله 1342-1333 مجموعه 1/10 درصد کل کتب منتشر شده به مذهب اختصاص داشت. در صورتی که این نسبت در سال 1351 با انتشار 578 جلد کتاب مذهبی به 82/25 درصد کل کتب منتشره در ایران رسید، یعنی «بالاترین رقم کتب منتشره در ایران بر حسب موضوع از سال 1351 تا 1354 مربوط به کتاب مذهبی بوده، در حالی که در 10 ساله 1342-1333 کتب مذهبی پس از ادبیات، تاریخ و جغرافی، علوم اجتماعی، مقام چهارم را دارا بوده است. از سوی دیگر، «قرآن کریم» در این سال‌ها پرتیراژترین کتاب ایران بوده است و هر سال نزدیک به 700 نسخه از آن تنها در تهران تجدید چاپ می‌شود.»

رشد مراکز مذهبی در این سال‌ها جالب‌تر است. «بر اساس آمار 1341 اداره کل اوقاف، مجموع مساجد ایران با ذکر نام 3653 باب بوده، در حالی که در آبان 1352 تنها در محدوده 233 شهر، 5389 باب مسجد وجود داشته است. در سال 1340 در محدوده خدمات شهری[تهران]، تعداد 293 باب مسجد موجود بوده در حالی که گزارش آماری اسفند 1351 سازمان اوقاف 700 مسجد را در تهران نشان می‌دهد. بر اساس یک بررسی در آبان 1352، تعداد 909 باب مسجد در تهران مورد شناسایی قرار گرفته بود و طبق یک بررسی دیگر تا پایان سال 1354، حداقل 1140 باب مسجد در تهران شناخته شده بود. بدین روال در عرض کمتر از 14 سال، مساجد شهر تهران در حدود 5 برابر شده است.» گذشته از مساجد، گسترش «حسینیه»ها، «مهدیه»ها، «زینبیه»ها، «حیدریه»ها، و «فاطمیه»ها در تمام شهرهای ایران نیز جالب توجه است. «انجام یک تحقیق در ایام محرم و رمضان 1353 نشان داد که بیش از 12300 هیات مذهبی تنها در تهران تشکیل شده است که غالب آنها از سال 1344 به بعد تشکیل یافته‌اند. ابعاد گسترده این هیات‌ها به نحوی است که بسیاری از اصناف و گروه‌های اجتماعی را در برگرفته است».

 صدایی که شنیده نشد انقلاب پهلوی دانشگاه شریف
دانشگاه صنعتی شریف دهه 50 شمسی

«ضبط نوارهای قرآن، اشعار مذهبی، نوحه‌سرایی، وعظ و سخنرانی در مجالس این هیات‌ها نقشی مهم دارد. در واقع از سال 1348 به این طرف به علت گسترش شهر، کمبود مداحان و واعظان نسبت به حدود تقاضای مجالس مذهبی، موسساتی در تهران، قم، مشهد، تبریز و اصفهان پیدا شدند که با فروش نوارهای مذهبی نقشی (در خور تامل) در پر کردن این خلأ ایفا می‌کنند.» نمونه قابل ذکر دیگر افزایش گسترش علاقه‌مندی مردم به انجام فریضه حج است. «در سال 1349، تعداد 27 هزار نفر عازم زیارت بیت‌الله‌الحرام شده بودند، در حالی که این میزان تا سال 1354، به بیش از 71 هزار نفر می‌رسد».

گرایش جامعه و مردم به مذهب تنها در این زمینه‌های سخت‌افزاری نیست بلکه در گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی نیز مشهود است. برای نمونه «حفظ حجاب برای زنان اهمیت چشمگیری دارد و حدود 75 درصد از افراد با آن موافقند» یا «اکثریت قابل توجهی از افراد به هنگامی که از آنان پرسیدیم آیا منظما نماز می‌خوانند یا خیر اظهار داشتند که همیشه نماز می‌خوانند (83 درصد) و فقط 6 درصد از جمعیت هیچگاه نماز نمی‌خوانند.» و «درصد افرادی که اظهار داشته‌اند همه ساله روزه می‌گیرند در حدود 79 درصد است». نکته جالب توجه در این زمینه میزان رفتن به مسجد است. در این تحقیق آمده است که «رفتن به مسجد عمومیت قابل ملاحظه‌ای دارد و نسبت کسانی که اصولا به مسجد می‌روند (صرف نظر از میزان رفتن به آن) به حدود 71 درصد می‌رسد. 59 درصد از افراد 24-15 ساله به مسجد می‌روند.»

این گرایش عمومی به مذهب را با توجه به سیاست‌های آشکارا مدرن دولت پهلوی و مدرنیزاسیون گسترده آن چگونه می‌توان توضیح داد، به خصوص چنان که در ابتدای بحث اشاره شد، این رژیم در تلاشی گسترده همه نیروهای سیاسی- مذهبی را با سرعت و صراحت و بدون تعارف حذف و تبعید کرد. «مجید تهرانیان در تدوین ایده اصلی تحقیق، مساله را در این می‌دید که رشد شتابان و نامتوزان، جامعه را از وضعیت سنتی خود که متکی بر اقتصاد کشاورزی بود به سوی جامعه‌ای با اقتصاد صنعتی تغییر داد. سرعت تغییرات چنان زیاد بود که بخش وسیعی از مردم و نخبگان، نمی‌توانستند با محیط تازه و ارزش‌های پدیدار شده همدلی کنند... گذار، بنیان اجتماعی روان ایرانی را متحول کرده بود و به تعبیر تهرانیان، توده‌ها آمادگی مواجهه با چنین وضعیتی را نداشتند.» علی اسدی نیز در تحقیقات تجربی خود، «این بنیان روانی اجتماعی را در نسبت با رسانه تحلیل کرد و نشان داد که چگونه در بین توده‌ها و حتی نخبگان، میل بازگشت به گذشته و به ویژه پناه بردن به مذهب در حال رشد است. مذهب از دید نخبگان و جوانان آن زمان، فضایی است که می‌توان ارزش‌های مادی زندگی مثل رفاه و آسایش را با ارزش‌های معنوی پیوند زد. آرزویی که در بازگشت به هویت دینی نفوذی فراگیر در بین نخبگان داشت».

وجه دیگر این توسعه نامتوازن، فقدان آزادی‌های سیاسی و در نتیجه کاهش چشمگیر مشارکت سیاسی بود. در بخش دیگری از این تحقیق آمار جالب توجهی در زمینه میزان حضور اقشار اجتماعی در انتخابات ارایه شده است: «میزان مشارکت در انتخابات مجلسین در جامعه بسیار کم است. فقط 30 درصد یعنی کمتر از یک سوم افرادی که قانونا به سن رای دادن رسیده‌اند در انتخابات شرکت کرده‌اند. از همه جالب‌تر اینکه میزان مشارکت در گروه‌های دارای تحصیلات تا ابتدایی بیش از سایر گروه‌هاست و شرکت در گروه‌های تحصیلات عالی به مراتب کمتر از افراد دیپلمه و افرادی است که تحصیلات ابتدایی دارند.»

نویسنده توضیح این مساله را در «غیرسیاسی شدن جامعه در دهه‌‎های اخیر» می‌داند، این در حالی است که همین جامعه «غیرسیاسی» کمتر از چهار سال بعد، یکی از سیاسی‌ترین انقلاب‌های سده گذشته را رقم می‌زند. البته همان زمان هرمز مهرداد، یکی از دست‌اندرکاران این تحقیق صراحتا از «بدبینی جوانان نسبت به دولتمردان وقت» یاد می‌کند و می‌گوید: «تحقیقاتی که به وسیله انستیتوی تحقیقات مطالعات اجتماعی دانشگاه تهران از مجموعه‌ای از دانشجویان به عمل آمده است، نشان می‌دهد 90 درصد دانشجویان سیاستمداران ایرانی را ناصالح تشخیص داده‌اند. طی تحقیق دیگری توسط دانشگاه ملی ایران از دانشجویان در مورد مشکلات موجود ایران سوال شده است. بیش از 50 درصد این دانشجویان مشکل عمده سیاسی ایران را بی‌توجهی رهبران سیاسی به مشکلات اقتصادی و اجتماعی و وجود نابرابری و بی‌عدالتی اجتماعی ذکر کرده‌اند.»

در سال‌های منتهی به انقلاب 57 ظاهر جامعه ایران از جامعه‌ای در حال رشد و باثبات خبر می‌داد. کشورهای غربی، ایران را «جزیره ثبات» می‌خواندند و «رشد جمعیت شهری، تغییر زندگی روستاییان، شکل‌گیری طبقه متوسط اقتصادی و رشد صنعتی همگی نشانه‌هایی از خوش‌بینی به تحولات اجتماعی» را نشان می‌داد.

اما زیرپوست جامعه اتفاقات دیگری در شرف تکوین بود. اما فقدان آزادی بیان موجب می‌شد ناهمواری و تلاطمات ناشی از توسعه نامتوازن از نظرها پنهان بماند و همه از حکومت گرفته تا نخبگان و مردم عادی به توهم دچار شوند، به خصوص که «فضای رسمی، سرمست از تسلط قدرت خود، امکان دیدن واقعیت متناقض ناشی از رشد اقتصادی را نداشت.» حتی برخی پژوهشگران به رد نتایج تحقیق آینده‌نگری به جای نقد روش‌های آن پرداختند و در نتیجه «نتوانستند موضع درستی نسبت به آن بگیرند.» مساله اما آنجاست که واقعیت اجتماعی هیچگاه منتظر پژوهشگرانی که خود را از درست و دقیق دیدن محروم می‌کنند، باقی نمی‌ماند و راه خود را می‌رود.

به طرح «آینده‌نگری» توجهی شایسته نشد و گزارش‌های آن به سهولت در دسترس علاقه‌مندان به سرنوشت ایران قرار نگرفت. «حتی تا سال‌های اخیر، کمتر کسی در نوشته‌های خود به یافته‌ها یا عنوان این تحقیق اشاره می‌کند.» امروز با گذشت نیم قرن از آن زمان، در آینده‌ای زندگی می‌کنیم که طرح مذکور می‌خواست چشم‌اندازی از آن را برای ما روشن کند. این تحقیق چنان که عباس عبدی و محسن گودرزی نوشته‌اند، می‌تواند «افق دید سیاستگذاران و مدیران جامعه را از جریان توسعه گسترش دهد تا از درگیر شدن در مشکلات روزمره پرهیز کنند و افقی دورتر را ببینند. در عین حال چنان از دستاوردهای فوری ذوق‌زده نشوند که چشم بر پیامدهای منفی بندند.» رژیم پهلوی چنین انذاری را تاب نیاورد و به آرزوهای متوهمانه خود بهای بیشتری داد و نتیجه نیز آن شد که شد.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

بازنویسی بخشی از روایت هفت پیکر... یکی از چکمه‌های سمانه گم می‌شود... کابوس‌های جوانی را حکایت می‌کند که خاطرات پدر مرده‌اش، شهر زادگاهش یعنی اصفهان و رودخانه زاینده رود او را به مرز پریشانی می‌رساند... روایت‌گر پسر خنگی است که تا پیش از رفتن به مدرسه حرف نمی‌زند... باید به تنهایی چند اسیر عراقی را به پشت جبهه منتقل کند... تصمیم می گیرد که با همسر واقعی اش همبازی شود ...
ماجرای رستم و سهراب، تنها موردی است که در آن پدری ناخواسته فرزندش را -چون که معترض حکومت شاه ایران شده بود- می‌کشد و تراژدی فرزندکشی را رقم می‌زند... تنها زن باقرآباد که بلد است از روی کتاب شعر بخواند... با یکه‌بزن‌های دیگر به طمع پول همراه شده تا دل «آذر» را به دست بیاورد... اما آذر دلش برای زندگی با «گروهبان رستمی» هوایی شده... معلوم نمی‌شود این مادر متفاوت و قوی، چه تأثیری در زندگی سالار داشته ...
این سی و دو دفتر را در زندانی نوشت که در رژیم موسولینی از سال 1929 تا مرگ خود، به مدت یازده سال، در آن به سر برد... به رغم عدم دسترسی به کتاب‌ها و مراجع لازم، درباره‌ی متنوع‌ترین و مشکل‌ترین مسائل سیاست، فلسفه، تاریخ فکری و اجتماعی، هنر و ادبیات به بحث می‌پردازد... یادداشت‌هایی درباره‌ی ماکیاولی، سیاست و دولت جدید، درباره‌ی بسط بورژوازی ایتالیایی؛ ادبیات و حیات ملی، تأملاتی درباره‌ی دانته و درباره‌ی رمان پاورقی ...
حقیقت این است که شهرت «دو قرن سکوت» بیش از آنکه مرهون ارزش و اعتبار علمی‌اش باشد، حاصل محتوای ایدئولوژیک آن است... موضوعات علمی را به سبک ادبی برای هر دو گروه متخصص و متوسط می‌نوشت... سبک او که آمیزه‌ای بود از اطلاعات وسیع و مقبول علمی در بیانی سرشار از جذابیت ادبی و روایتگری... غزالی قهرمان کتاب فرار از مدرسه است و حافظ قهرمان از کوچه‌ی رندان است و نظامی قهرمان پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد ...
زمان وقوع حوادث داستان دهه‌ی 1930 میلادی و مقارن با دوره‌ی رکود بزرگ اقتصادی آمریکاست... تنها دارایی ارزشمند خانواده‌شان، بشقابی است که روی آن یک رودخانه، سه آدم، یک پل و درخت بیدی آبی‌رنگ نقش بسته است... مدام مجبور به کوچ از جایی به جای دیگر برای کسب درآمدی ناچیز بوده‌اند... آسیب‌های روانی و عاطفی که در این دوره بر کودکان وارد شد، در دهه‌های بعد آثار خود را در زندگی بزرگسالی‌شان نشان داد ...