مسئله ایلی در بستر مطالعات فرودستان | شرق


بخشی از تاریخ خاورمیانه، تاریخ کشمکش‌های ایلی و شکل‌گیری دولت‌های ایلی است. جمعیت‌های چادرنشین، کوچ‌نشین، نیمه‌یکجانشین و یکجانشین ایلی نقش سیاسی چشمگیری در کشورهای این منطقه ایفا کرده‌اند که فراتر از ویژگی‌های حاشیه‌ای و غریب آنهاست. مفهوم سیاست ایلی در خاورمیانه موضوع چند پژوهش و گزارش در سال‌های اخیر بوده است. به‌طور خاص در مورد ایران، پژوهش استفانی کرونین [Stephanie Cronin] که در سال ۲۰۰۷ منتشر شد، اثری قابل توجه در مطالعات تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران مدرن به شمار می‌رود.

سیاست ایلی در ایران: ستیز روستایی و دولت جدید 1300-1320» [Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941]

این کتاب تا حدودی خلأ موجود در مطالعات تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه در زمینه تاریخ ایلات را پر می‌کند؛ به‌خصوص اینکه رویکردی نوآورانه دارد. به‌کارگیری رویکرد «تاریخ از پایین» و تمرکز بر «فرودستان روستایی» به جای تمرکز صرف بر نخبگان سیاسی، از نقاط قوت برجسته اثر شمرده شده است. به قدرت رسیدن رضاشاه احتمالا مهم‌ترین رویداد یا دست‌کم مهم‌ترین نقطه آغاز برای مطالعه سیاست ایلی در ایران معاصر است؛ چرا‌که با قدرت‌گرفتن او، بلافاصله برنامه‌ای از نوسازی آمرانه و اقتدارگرایانه آغاز شد و جامعه به صحنه کشمکش میان مرکز و پیرامون تبدیل شد. پروژه دولت‌سازی و در پی آن سیاست‌های اسکان اجباری، به‌عنوان هسته مرکزی سیاست ایلی این پروژه، با واکنش‌هایی خشونت‌بار در مناطق مختلف همراه بود و حتی به شکل‌گیری چندین جنبش سوسیالیستی، ناسیونالیستی و استقلال‌طلبانه در طول دو دهه سلطنت رضاشاه منجر شد. استفانی کرونین در کتاب «سیاست ایلی در ایران: ستیز روستایی و دولت جدید 1300-1320» [Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941] از منظری تازه به سراغ این دوره و تنش‌ها و نقاط کمتردیده‌شده آن رفته است.

«سیاست ایلی در ایران» به‌‌طور خاص به بررسی سیاست‌های رضاشاه در قبال ایلات و عشایر در فاصله سال‌های 1300 تا 1320 می‌پردازد. کرونین در این اثر، «مسئله ایلی» را نه صرفا به‌عنوان یک معضل امنیتی، بلکه به‌‌عنوان هسته مرکزی پروژه دولت‌سازی رضاشاه مورد بررسی قرار می‌دهد. او تأکید می‌کند که ضرورت «مطیع‌ساختن» سران ایلات در برابر اقتدار دولت و تبدیل عشایر به کشاورزان یکجانشین از قرن نوزدهم، نه در حاشیه ایده‌های اصلاحی در ایران، بلکه جزئی از جریان اصلی آن بود: «رضاشاه با اجرای این برنامه در واقع مطالبات دیرینه مشروطه‌خواهان ایرانی را تحقق بخشید و رژیم او از همین رهگذر محبوبیت بسیاری یافت. عزم دولت جدید برای رویارویی با چالش قدرت ایلات در چشم ملی‌گرایان آشکارا با ناتوانی حکومت قاجار در تضاد بود. از این نظر، سیاست رضاشاه در قبال ایلات را می‌توان بخشی از تلاش بزرگ‌تر او برای تصاحب و پیشبرد برنامه اصلاحات ایرانی دانست؛ تلاشی که این سیاست را به یکی از عناصر کلیدی روایت ملی‌گرایی سکولار ایرانی بدل کرد، روایتی که در دوره زمامداری او شکل گرفت و تثبیت شد».

کرونین با اتخاذ رویکرد «تاریخ از پایین» و با الهام از نظریات مورخان اجتماعی مانند اریک هابسبام، جورج روده و ادوارد تامپسون و نیز مکتب مطالعات فرودستان، تلاش می‌کند‌ تاریخ ایلات را از منظر خود جوامع ایلی و روستایی و نه صرفا از دیدگاه نخبگان حاکم در تهران روایت کند. کرونین با تکیه بر اسناد آرشیوی، تصویری چندلایه از تقابل و تعامل میان دولت مرکزی در حال شکل‌گیری و ساختارهای سنتی ایلی، به‌ویژه عشایر و دهقانان بختیاری، ارائه می‌دهد. یکی از نقاط برجسته پژوهش کرونین، تز محوری او در به چالش کشیدن روایت‌های رایج است. او برخلاف دیدگاه‌های سنتی که سیاست‌های رضاشاه را در مسیر مدرنیزاسیون، خشونت‌‌آمیز و تأسف‌بار اما اجتناب‌ناپذیر می‌دانستند، استدلال می‌کند که این سیاست‌ها ماهیتی چندوجهی داشتند. کتاب روایت مسلط ملی‌گرایان از سیاست ایلی ایران را نقد می‌کند؛ روایتی که هم‌زمان با ایدئولوژی مدرنیستی اواخر قرن نوزدهم پدید آمد و با برآمدن حکومت پهلوی پشتوانه قدرت دولتی یافت، تا انقلاب 1357 دوام آورد و هنوز در بسیاری محافل زنده است.

کرونین در بررسی شورش‌های ایلی در آن دوره، معتقد است این شورش‌ها تلاش‌هایی ساده برای مقاومت در برابر تحمیل کنترل و اقتدار دولت مرکزی بودند. او شورش‌ها و قیام‌های ایلی آن دوره را واکنشی به گونه خاصی از تجدد می‌داند که حکومت اجرایش می‌کرد: «خشونت حکومت نظامی، ضربه‌ای که سیاست‌های جدید مالی و اقتصادی به استاندارد معیشتی مردم وارد کرد، قانون نظام‌وظیفه و لباس متحدالشکل که انسجام اجتماعی و هویت فرهنگی را تهدید می‌کرد و نیز تقویت زمین‌داری بزرگ از طریق قوانین ارضی، همه اینها دست‌ به‌ دست هم دادند و فقرای روستایی را وادار کردند تا اقدامات بازدارنده‌ای انجام دهند که ماهیتی دفاعی داشتند». همچنین کتاب رویکرد دیگری را هم به چالش می‌کشد؛ رویکردی که جامعه ایلی را در کلیت آن دشمن دولت جدید می‌داند. کرونین نشان می‌دهد که «استقرار موفقت‌آمیز نظم جدید» به این خاطر تسهیل شد که بسیاری از مهم‌ترین سران ایلات با میل و گاهی با شور و شوق از رژیم جدید حمایت کردند.

بررسی تازه کتاب در فرایندهای گسترده تغییر اجتماعی-اقتصادی، از‌جمله روابط کار، مهاجرت نیروی کار، انضباط کاری، آشنایی با سوادآموزی همگانی، آموزش حرفه‌ای، آگاهی طبقاتی و شهرنشینی، راه‌های جدیدی برای بررسی این موضوع می‌گشاید که چگونه این مسائل بر لایه‌های اجتماعی درون جمعیت‌های ایلی به‌ شکلی اساسا متفاوت و در سطوح مختلف تأثیر گذاشته است. در مقدمه اثر تأکید شده که این کتاب دیدگاه ملی‌گرایانه مرسوم‌ که بنا بر آن سیاست ایلی و پویایی ایل-دولت را تنها با ارجاع به اقدامات سران ایل می‌توان فهمید، به چالش می‌کشد. فراتر از این، کتاب تمایز طبقاتی در میان جمیعت ایلیاتی و آگاهی طبقاتی نوظهور را برجسته می‌کند و این ایده را مطرح می‌کند که تضادهای درونی و چالش‌های مختلفی که گروه‌های فرودست ایلی در تعیین نحوه تعامل خوانین با دولت جدید ایجاد می‌کنند، اهمیت حیاتی داشتند. در مقدمه آمده که این اثر «اولین پژوهشی است که به‌ تفصیل به ماهیت و پیامدهای شکاف رو به‌ گسترش میان نخبگان ایلی و طبقات پایین‌تر هرم ایلی -از طبقه میانی و در حال‌ ظهور کلانتران گرفته تا‌ مهم‌تر از همه شکاف میان خوانین بزرگ و توده جامعه عشایری و کشاورزان- می‌پردازد. همچنین کتاب استدلال می‌کند که این شکاف در پی فرایند نوسازی پدید نیامد، اما بی‌تردید اصلاحات سیاسی، اقتصادی، مالی و فرهنگی دوره پهلوی اول تأثیر چشمگیری بر آن گذاشت».

علاوه بر بررسی نقش و تجربه گروه‌بندی‌های ایلی اصلی، نویسنده کنفدراسیون بختیاری را به‌عنوان الگو برمی‌گزیند و به‌ شکلی نوآورانه بحث می‌کند که چگونه برنامه نوسازی رضاشاه، شکاف رو‌ به‌ رشد میان رهبری ایلی و خوانین جوان‌تر و لایه‌های در حال ظهور کلانتران و کدخدایان، به‌ویژه میان خوانین ارشد و کوچ‌نشینان و دهقانان عادی را تشدید کرد. نویسنده با بحث درباره کشف نفت در سرزمین بختیاری و پرولتاریایی‌شدن سریع بختیاری‌ها در نتیجه آن، و همچنین منازعات طولانی میان بختیاری‌ها و دولت ملی و شرکت نفت انگلیس و ایران بر سر مالکیت زمین و اصلاحات، راهی خلاقانه برای به‌ تصویر کشیدن مجموعه مهمی از روابط متغیر میان دولت ملی و ایلیاتی‌های شاغل در صنعت نفت، میان شرکت نفتی و نیروی کار ایلی، و مهم‌تر از آن، میان دولت ملی و شرکت نفت انگلیس و ایران ارائه می‌دهد. بررسی موردی کنفدراسیون بختیاری، سیر نارضایتی فراینده بدنه ایلات را از آنچه ستم سیاسی و اقتصادی خوانین تلقی می‌کردند نشان می‌دهد.

حمیدرضا-یوسفی

کتاب در هفت فصل نوشته شده که رویکردی موضوعی و گاه‌نگاری یکپارچه دارند. نویسنده به‌درستی موانع نظری و ایدئولوژیک و همچنین دشواری‌های روش‌شناختی مرتبط با مطالعه تاریخ و سیاست ایلی در ایران را می‌پذیرد، اما با این حال، کرونین تلاش کرده تفسیرش به اندازه کافی با منابع و اسناد اولیه و ثانویه پشتیبانی شود؛ بخشی از این منابع پیش‌تر یا کم‌ استفاده شده یا کاملا نادیده مانده بودند.

استفانی کرونین پژوهشگر بریتانیایی و از متخصصان برجسته تاریخ معاصر ایران است. او در سال ۱۹۹۲ مدرک دکترای خود را از مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن دریافت کرد. کرونین با تمرکز بر تاریخ ایران در دوره‌های قاجار و پهلوی، به‌ویژه در زمینه‌های دولت‌سازی، ارتش، مناسبات ایلی و فرایندهای مدرن‌سازی، به پژوهش و تدریس در حوزه مطالعات خاورمیانه می‌پردازد. در آثار کرونین، تاریخ ایران تنها روایت دولت‌ها و نخبگان سیاسی نیست، بلکه حاصل تعامل پیچیده میان دولت، نیروهای اجتماعی و گروه‌های حاشیه‌ای است. او نشان می‌دهد که فهم تاریخ معاصر ایران بدون توجه به این صداهای کمتر‌شنیده‌شده امکان‌پذیر نیست.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ................

جلد سوم از جایی آغاز می‌شود که دو بحث قبلی به سیاست می‌رسند: اگر آزادی به قانون عمومی و نظم غیرمتمرکز نیاز دارد، چگونه باید قدرت سیاسی را مهار کرد؟ در واقع، کتاب از اقتصاد شروع نمی‌شود و به سیاست ختم نمی‌شود؛ بلکه از محدودیت دانش انسان آغاز می‌کند و به محدودیت قدرت انسان می‌رسد... زبان، عرف، بخش مهمی از حقوق و البته بازار، بدون طراحی و برنامه‌ریزی ایجاد شده و حاصل مشارکت میلیون‌ها انسان است... آیا انسان می‌تواند جامعه را به‌طور عقلانی و از بالا طراحی کند؟ ...
نویسنده سعی دارد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا مشروعیت و ساختار حاکمیت در اسلام می‌تواند بر پایه‌ی عقد «وکالت» (نمایندگی از طرف مردم و شهروندان) استوار باشد یا لزوماً باید در قالب «ولایت» تعریف شود؟... در اسلام، هیچ‌کس بر دیگری حق حکومتِ تحمیلی ندارد؛ بلکه این حقِ خودِ انسان‌هاست که برای اداره‌ی زندگی اجتماعی‌شان، نماینده و وکیل انتخاب کنند. بنابراین، مشروعیتِ اعمال قدرت در دولت، از تنفیذ و توکیل آحاد شهروندان نشأت می‌گیرد ...
پرسش اصلی رمان صرفاً این نیست که آیا آرمان‌ها شکست خورده‌اند یا نه.پرسش عمیق‌تر این است: انسان پس از شکست آرمان‌ها چگونه می‌تواند همچنان معنا و هویت خود را حفظ کند؟... پاسخی که ابراهیم برمی‌گزیند، نه پیروزی است و نه تسلیم. او راهی دیگر را انتخاب می‌کند: پذیرفتن شکست تاریخی، بدون آنکه به خیانت، گریز از واقعیت یا انکار زندگی پناه ببرد ...
گویی انسان‌ها ترمزِ خود را از دست داده‌اند و آن کُدِ اخلاقی که نگهبان عقل سلیم بود، فروریخته است. در دنیای امروز، همه می‌خواهند فاشیست باشند؛ یعنی می‌خواهند نفرت، محورِ زندگی‌شان باشد... ما با گوشت و پوست خود احساس کردیم «دیگری» بودن چه معنایی دارد... نوشتن پاسخی است به بی‌عدالتی‌هایی که ما را احاطه کرده‌اند، و در عین حال، ستایشی است از زیبایی زندگی و شادی‌هایش ...
انسان‌ها با ترس، طمع، امید، حسرت و مقایسه زندگی می‌کنند و همین احساسات، حتی در آگاه‌ترین افراد، تصمیم‌های مالی را شکل می‌دهد. از این منظر، «روان‌شناسی پول» بیش از آنکه درباره پول باشد، کتابی درباره انسان معاصر و رابطه پرتنش او با مفهوم ثروت و دارایی است... اوزل به‌جای ارائه نسخه‌های مستقیم یا توصیه‌های دستوری، تجربه زندگی سرمایه‌گذاران، کارآفرینان، میلیاردرها و حتی افراد عادی را روایت می‌کند و از دل این داستان‌ها روایت خود را برمی‌سازد و بحث را به پیش می‌راند ...