مجتبی سالاری | شهرآرانیوز
کتاب «چیستی ایران» نوشته دکتر محمود فتوحی، پژوهشی درباره مفهوم ایران در گفتمان سلطنت طی حدود ۱۱۰۰ سال پس از اسلام است که با رویکردی نشانه‌شناختی، تداوم هویت ایرانی را در پیوند میان فرهنگ، سیاست و تاریخ بررسی می‌کند. نشست شصت‌وششم مجموعه جمعه‌های پردیس کتاب با محوریت نقد و بررسی این اثر، صبح جمعه ۲۴ مهرماه ۱۴۰۵، با حضور دکتر محمود فتوحی، نویسنده کتاب، دکتر الناز نجفی، پژوهشگر و با دبیری علی قدیری در پردیس کتاب مرکزی مشهد برگزار شد.
ایران فراتر از مرز‌های جغرافیایی
دکتر محمود فتوحی در این نشست با تأکید بر ضرورت بازنگری در برداشت‌های رایج از مفهوم ایران اظهار کرد: درک ایران صرفاً به‌عنوان یک محدوده جغرافیایی که در دوره‌های مختلف تاریخی کوچک و بزرگ شده است، نمی‌تواند تداوم هویت ایرانی را توضیح دهد.
وی با اشاره به دوران حمله مغول به ایران افزود: حتی در دوره‌هایی که بخش‌هایی از سرزمین ایران تحت سلطه حکومت‌های بیگانه قرار داشت، زندگی فرهنگی و اجتماعی ایرانیان ادامه پیدا کرد و آثار ادبی، متون تاریخی و جلوه‌های معماری ایرانی همچنان پدید آمدند.
نویسنده کتاب «چیستی ایران» با بیان اینکه ایران را باید در قالب یک سپهر فرهنگی بررسی کرد، ادامه داد: در این نگاه، مرز‌های ایران تنها به مرز‌های جغرافیایی محدود نمی‌شوند، بلکه زبان، آیین‌ها، تاریخ و نظام‌های معنایی نیز در شکل‌گیری و تداوم هویت ایرانی نقش دارند.
فتوحی با اشاره به شش نظام نشانه‌ای مؤثر در تداوم ایده ایران، شامل جغرافیا، زبان، تقویم، آیین‌ها، تاریخ و اسطوره‌ها و سیاست، توضیح داد: این نظام‌ها در ارتباط با یکدیگر، طی قرن‌ها به بازتولید و انتقال مفهوم ایران کمک کرده‌اند.
زبان فارسی یکی از بستر‌های هویت ایرانی
وی با تأکید بر جایگاه زبان فارسی در شکل‌گیری و تداوم هویت ایرانی بیان کرد: زبان تنها ابزاری برای انتقال پیام نیست، بلکه نظامی از نشانه‌ها و معانی است که در شکل‌گیری هویت فرهنگی نقش دارد.
نویسنده کتاب «چیستی ایران» با اشاره به پویایی زبان فارسی و گسترش ظرفیت‌های علمی آن تصریح کرد: برای ارزیابی توانایی یک زبان، باید روند تحول و گسترش واژگان و اصطلاحات آن را در طول زمان بررسی کرد؛ چراکه زبان در تعامل با دانش و تجربه‌های تاریخی، ظرفیت‌های تازه‌ای پیدا می‌کند.
فتوحی همچنین با اشاره به نمونه‌هایی از تاریخ ایران، از جمله حکومت سربداران در خراسان، به نقش ادبیات در تداوم سنت‌های فرهنگی و سیاسی ایران پرداخت و توضیح داد که چگونه شاعران دربار‌های مختلف، با بهره‌گیری از الگو‌های ادبی و اسطوره‌های ایرانی، مفاهیم و نشانه‌های مشترک فرهنگی را بازتاب داده‌اند.
این پژوهشگر با تأکید بر چندلایه بودن هویت ایرانی خاطرنشان کرد: ایران را نمی‌توان به یک دوره تاریخی، یک سنت فرهنگی یا یک مؤلفه هویتی محدود کرد؛ زیرا این هویت در طول تاریخ از لایه‌های متعددی شکل گرفته است.
وی با اشاره به تنوع مذهبی و فرهنگی در تاریخ ایران افزود: سنت‌های مختلف زرتشتی، شیعی، سنی و یهودی را نیز باید در چارچوب گسترده‌تر تاریخ و فرهنگ ایران بررسی کرد. از این منظر، شناخت لایه‌های گوناگون هویت ایرانی می‌تواند به درک دقیق‌تر پیوند‌ها و تفاوت‌های تاریخی کمک کند.
فتوحی با هشدار نسبت به ساده‌سازی مفهوم ایران اظهار کرد: برجسته کردن افراطی یک لایه از هویت ایرانی و نادیده گرفتن سایر لایه‌ها می‌تواند زمینه‌ساز تقابل و فاصله گرفتن بخش‌هایی از جامعه از یکدیگر شود؛ ازاین‌رو، شناخت روابط میان مؤلفه‌های فرهنگی و تاریخی برای فهم جامع ایران اهمیت دارد.
قصیده، ابزاری برای بازتولید نشانه‌های ایران
در ادامه این نشست، دکتر الناز نجفی، پژوهشگر، با اشاره به شکل‌گیری ایده اصلی کتاب «چیستی ایران» گفت: آشنایی او و همکارانش با دیدگاه‌های دکتر فتوحی درباره نقش قصیده در بالندگی زبان فارسی، این پرسش را برایشان مطرح کرد که چگونه برخی قالب‌های ادبی، با وجود تغییرات تاریخی، توانسته‌اند به انتقال و بازتولید مؤلفه‌های هویت ایرانی کمک کنند.
وی با بیان اینکه این کتاب از منظر نظام‌های نشانه‌ای به بررسی مفهوم ایران می‌پردازد، افزود: در این پژوهش، زبان فارسی، آیین‌ها، اسطوره‌ها و جغرافیا در ارتباط با یکدیگر بررسی می‌شوند تا روشن شود هرکدام چگونه در تداوم ایده ایران نقش داشته‌اند.
نجفی با اشاره به ضرورت اعتماد به تجربه تاریخی و فرهنگی ایران تصریح کرد: اعتماد به فرهنگ ایرانی به معنای شیفتگی بی‌چون‌وچرا به گذشته نیست، بلکه به معنای توجه به تجربه‌ای تاریخی است که در طول نسل‌ها شکل گرفته و در کنار نقاط قوت، ضعف‌ها و تناقض‌هایی نیز داشته است.
این پژوهشگر با تشریح نقش قصیده در ادبیات درباری اظهار کرد: قصیده‌های مدحی، افزون بر ستایش پادشاهان و حاکمان، آنان را در چارچوبی از نشانه‌ها، روایت‌ها و سنت‌های فرهنگی قرار می‌دادند و به نوعی جایگاهشان را در نظم تاریخی و فرهنگی جامعه تعریف می‌کردند.
وی با توضیح مفهوم به‌جا آوردن در نظام‌های نشانه‌ای بیان کرد: هویت افراد و جوامع در ارتباط با مجموعه‌ای از معانی و نشانه‌ها شکل می‌گیرد و قابل شناسایی می‌شود. به همین ترتیب، هر فرد یا پدیده در بستر یک نظام معنایی، جایگاه و هویت مشخصی پیدا می‌کند.
نجفی ادامه داد: در گذشته، بسیاری از حرفه‌ها و مناسبات اجتماعی نیز در چارچوب نظام‌هایی از معانی و نشانه‌ها تعریف می‌شدند و به افراد هویت می‌بخشیدند؛ موضوعی که نشان می‌دهد برای شناخت فرهنگ، نمی‌توان پدیده‌ها را جدا از بستر تاریخی و معنایی آنها بررسی کرد.
وی در پایان با اشاره به اهمیت نظام‌های نشانه‌ای در فهم هویت ایرانی، بر ضرورت توجه به پیوند میان ادبیات، تاریخ و فرهنگ در تحلیل تداوم مفهوم ایران تأکید کرد.
کتاب «چیستی ایران» با رویکردی نشانه‌شناختی، مفهوم ایران را در پیوند میان شش نظام جغرافیا، زبان، تقویم، آیین‌ها، تاریخ و اسطوره‌ها و سیاست بررسی می‌کند و می‌کوشد سازوکار‌های تداوم این ایده فرهنگی و تاریخی را در گفتمان سلطنت پس از اسلام توضیح دهد.
................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............
