مریم آموسا | اعتماد
نفیسه ضرغامی نقاش، پژوهشگر و مدرس دانشگاه است که قریب به 16 سال از عمرش را روی گردآوری و پژوهش روی مرقع گذاشته است. امروزه تعداد قابلتوجهی مرقع در مجموعههای مختلف جهان ازجمله موزه توپقاپی و خزانههای کاخ توپقاپی در گنجینههایی در هند، انگلستان، روسیه و اتریش نگهداری میشوند. بخشی از این آثار در دورههای مختلف از ایران خارج شدهاند. ورود به مخازن و مطالعه مستقیم آثار با محدودیتهای جدی روبهرو است.

از این رو، کار دکتر نفیسه ضرغامی برای گردآوری، تدوین و پژوهش کتاب «رعنا اوراق مرصع» (مرقع شاه طهماسب) و مرقع بهرام میرزا قابلتأمل است. جشن رونمایی از این اثر نیز به تازگی در موزه هنرهای معاصر تهران برگزار شد. به مناسبت انتشار «رعنا اوراق مرصع» ازسوی انتشارات آبان با نفیسه ضرغامی گفتوگو کردیم:
کمی درباره خودتان و خاستگاه فکری که در آن رشد کردهاید و مسیری که شما را به سمت هنر و پژوهش هنر سوق داد، بگویید.
من متولد شیراز هستم .اگر بخواهم در یک جمعبندی بگویم، آنچه مرا به سوی هنر سوق داد، حاصل تلاقی همین جهانها بود؛ از یکسو، میراث ادبی و حماسی خانواده و نیروی خیال و داستانپردازی که از کودکی به واسطه شاهنامه خوانی پدرم برایم در من پرورش یافت و ازسوی دیگر، زیستن در شهری که خود سرشار از روایت، خاطره، زیبایی و تاریخ است. شاید هنر برای من از همان کودکی آغاز شده بود؛ از زمانی که میکوشیدم برای اشیا، داستانی بسازم و در سکوت آنها صدایی بشنوم.
باید بگویم مسیر رسیدن من به هنر، مسیری مستقیم و از پیش تعیینشده نبود، بلکه مجموعهای از اتفاقها، تجربهها و دیدارهایی بود که هر کدام دریچهای تازه به رویم گشودند.
دردوره دبیرستان مجبور شدم علوم تجربی بخوانم. شاید بتوان نخستین گام جدی من در مسیر هنر را شرکت در کلاس طراحی آقای سعید غلامی در خانه فرهنگ و هنر شیراز در 13 سالگی دانست. این تجربه کوتاه، دقت و حساسیت مرا نسبت به جهان پیرامون چندین برابر کرد. از آن پس، اشیا را به گونهای دیگر میدیدم؛ گویی در جهانی زندگی میکردم که هندسههای ناپیدا از هر سو مرا در بر گرفتهاند. مدام دستم را در هوا حرکت میدادم تا مستطیلها، دایرهها و بیضیهای پنهان در اشیا را پیدا کنم و روی کاغذ بیاورم. انگار طراحی به من امکان میداد نظمی را ببینم که پیشتر وجود داشت، اما از چشمم پنهان مانده بود.
در 16 سالگی، توانستم در کلاسهای «هانیبال الخاص» شرکت کنم. برای حضور در این کلاسها، هر سهشنبهشب از شیراز راه میافتادم تا چهارشنبه خودم را به کلاس طراحی برسانم. تا آن زمان نمیدانستم که آشنایی با این کلاس و رفتوآمدهای مکرر به تهران، روزی به بخشی جداییناپذیر از زندگیام تبدیل خواهد شد؛ مسیری که هنوز هم در آن رفتوآمد میکنم.
آشنایی جدیتر من با تاریخ هنر در دوره کارشناسی شکل گرفت. هنوز تحصیلات کارشناسیام به پایان نرسیده بود که به دانشگاه سوره شیراز دعوت شدم و به عنوان دستیار یکی از استادان، فعالیت آموزشیام را آغاز کردم. در مقطع کارشناسی ارشد نیز، باتوجه به رتبه آزمون و مشورت استادان، رشته پژوهش هنر نخستین انتخابم بود. شاید بزرگترین اتفاق این دوره برای من، آشنایی با کتابخانه غنی دانشگاه هنر بود. کتابخانه برای من فقط محل مطالعه منابع درسی نبود؛ پناهگاهی بود که خستگی سفر و دشواری رفتوآمدها را از یادم میبردم. بهتدریج به مأمن من تبدیل شد؛ جایی که در آن، هر کتاب میتوانست سرآغاز سفری تازه باشد.در ادامه این مسیر، اتفاق مهم دیگری رقم خورد؛ حضور در کلاسهای تاریخ هنر استاد «رویین پاکباز». بیاغراق میگویم آنچه در این کلاسها آموختم، از حیث عمق و تاثیر فکری، برایم با بسیاری از تجربههای دانشگاهیام قابل مقایسه نبود. آقای پاکباز در شکلگیری بنیانهای فکری من نقشی تعیینکننده داشتند.
در امتداد این تجربهها، نقاشی و تاریخ هنر ایران بهتدریج جهان دیگری را پیش رویم گشودند؛ جهانی که در آن، گذشته و اکنون، واقعیت و خیال و تاریخ و تصویر به شیوهای تازه با یکدیگر پیوند میخوردند. گویی به جهانی وارد شده بودم که ریشههایش در گذشتهای دور امتداد داشت و افقهایش به خیال و زمان بیکران میرسید؛ جهانی با کیفیتی ازلی و ابدی که هنوز هم بخش مهمی از زیست فکری و هنری من را شکل میدهد.
باتوجه به اینکه شما نقاشی خواندهاید، چرا کمتر آثارتان را به نمایش میگذارید؟
پیکاسو جملهای تأملبرانگیز دارد که میگوید «وقتی نقاشی میکنم، دارم پژوهش میکنم.» این جمله برای من همواره محل تأمل بوده و هنوز هم گاهی با خودم فکر میکنم که اساسا مرز میان آفرینش هنری و پژوهش کجاست و عنوان «پژوهش هنر» تا چه اندازه میتواند گویای ماهیت این فعالیت باشد. پژوهش در وادی هنر، بهویژه اگر بخواهیم آن را جدی و عمیق دنبال کنیم، مواجهه با اقیانوسی است که نمیتوان به یک حوزه معرفتی محدودش کرد. بسته به مسیری که انتخاب میکنیم، باید در ادبیات، تاریخ، جامعهشناسی، فلسفه و بسیاری از زمینههای دیگر غور کنیم و از میان این گستردگی، راهی برای خود بیابیم. در دوره کارشناسی ارشد، پیوسته با این پرسش روبهرو بودم که در میان اینهمه رشته و مباحث میانرشتهای، باید از کجا آغاز کنم تا مسیرم را درست انتخاب کرده باشم. با تمام علاقهای که به نقاشی داشتم و همچنان دارم، مواجهه با مطالعات نظری و تلاش برای فهم عمیقتر مباحث تاریخی و فکری، بهتدریج فاصلهای میان من و حضور مستمر در فضای نمایشگاهی ایجاد کرد. کمتر فرصت میکردم بهطور پیوسته نمایشگاه بگذارم و آثارم را در معرض نقد و نظر دیگران قرار بدهم. البته نقاشی میکردم و هنوز هم میکنم، اما این مسیر پرپیچوخم، حساسیتهایم را دوچندان کرده و معیارهایم را سختگیرانهتر کرده است. شاید هرچه بیشتر میخوانم و میآموزم، در برابر آنچه میخواهم خلق کنم، مسوولیت بیشتری احساس میکنم.
با توجه به اینکه بیشتر پژوهشگران این روزها تمرکزشان را بیشتر روی مباحث روز دنیا میگذارند چه شد که شما در پژوهشهای علمیتان بیشتر تمرکزتان را روی هنر ایرانی گذاشتید؟
موضوع پایاننامه کارشناسی ارشدم «تحلیل نقاشیهای دیواری سه تالار از ارگ کریمخانی» بود. در آن مقطع، رویکرد نشانهشناسی در فضای دانشگاهی بسیار مورد توجه قرار گرفته بود و من نیز برای آنکه از جریان غالب مطالعاتی زمان خود عقب نمانم، به این فکر افتادم که موضوعم را محدودتر کنم و از طریق نشانهشناسی به لایههای ناپیدا و پیشین آثار راه پیدا کنم. استاد راهنمای من آقای آیدین آغداشلو و استاد مشاورم آقای مهدی حسینی بودند.
اما در جریان پژوهش، با پرسشی اساسی مواجه شدم؛ من تا چه اندازه با نشانهشناسی آشنایی دارم که بتوانم با تکیه بر این ابزار تحلیلی، لایههای اثر را بکاوم و مسیر پژوهش را به درستی پیش ببرم؟ احساس کردم پیش از آنکه به سراغ چنین چارچوب نظریای بروم، باید خود اثر، تاریخ آن و زمینههای شکلگیریاش را بهتر بشناسم، بنابراین مسیر پژوهشم را تغییر دادم و به سراغ مرمتگران و پیشینه تاریخی ارگ کریمخانی رفتم. در این مسیر، دکتر هوشنگ اسفندیاری کمکهای بسیاری به من کردند.
به این ترتیب، مسیر پژوهشم از شیراز به اصفهان و سپس تهران امتداد پیدا کرد. مرمتگرانی همچون حسن آقاجانی اصفهانی که در بخشهایی از ارگ کریمخانی فعالیت کرده بودند، اطلاعات ارزشمندی از تاریخ مرمت بنا و نقاشیهای دیواری آن دراختیار داشتند، ازجمله روایتهایی تکاندهنده از نگارههایی که زیر لایههای گچ مدفون شده بودند و در جریان برداشتن این لایهها، بر اثر ضربههای چکش، آسیب دیده بودند. شنیدن این روایتها برای من فقط دریافت اطلاعاتی درباره یک بنای تاریخی نبود، بلکه مواجههای مستقیم با سرنوشت آثاری بود که بخشی از تاریخ و حافظه تصویری ما را در خود داشتند و گاه در جریان آشکار شدن، خود آسیب میدیدند. پایاننامه من در آن سال در شمار پایاننامههای برتر قرار گرفت.
داستان کتابتان چگونه شکل گرفت؟
در سال 1390 سفری به استانبول داشتم و طی آن، موضوعی که بعدها به رساله دکتریام تبدیل شد، برای نخستین بار در برابر چشمانم قرار گرفت. به واسطه دوست یکی از استادان همراه که در دانشگاه استانبول تدریس میکرد، فرصتی فراهم شد تا به کتابخانه دانشگاه راه پیدا کنم. آنجا با نسخهای روبهرو شدم که در آن زمان نه هویت دقیقش را میشناختم و نه میدانستم به کدام دوره تعلق دارد.
در میان اوراق آن مجموعه، نخستین عبارتی که توجهم را جلب کرد، این بیت بود: «ای نام تو دیباجه دیوان کمال...»
واژه «دیباجه» مرا به یاد دیباچه دوستمحمد انداخت. همین تداعی ذهنی سبب شد با دقت بیشتری به مجموعه نگاه کنم و دریابم با اثری متفاوت روبهرو هستم؛ مجموعهای مصور که ماهیت آن با نسخههای متعارف و سنت کتابآرایی تفاوت داشت. آنچه پیش رویم قرار گرفته بود، همان مرقع شاهطهماسب است؛ مجموعهای که سالها بعد موضوع اصلی پژوهش من شد و اکنون انتشار کتابم درباره آن، بهانهای برای این گفتوگو فراهم آورده است.
در آن زمان اطلاعات دقیقی درباره مرقع نداشتم و آشناییام با این گونه از مجموعهها بسیار کلی بود، اما مواجهه با این مجموعه، آغاز پژوهشی شد که بهتدریج تمام ذهنم را درگیر کرد. هرچه پیشتر میرفتم، بیشتر به ارزش تاریخی و هنری این اثر و در عین حال، ناشناخته ماندن ابعاد گوناگون آن پی میبردم. به تدریج دریافتم که شناخت این مرقع، مستلزم فراتر رفتن از مطالعه صرف تاریخ نقاشی و توجه به زمینههای تاریخی، فرهنگی و هنری شکلگیری و گردآوری آن است. شاید بتوانم مسیر زندگی خودم را به مرقعی تشبیه کنم که از قطعات و برگهای پراکنده شکل گرفته است؛ با این تفاوت که در یک مرقع هنری، گردآورنده با آگاهی و قصد، قطعات را انتخاب و در کنار هم قرار میدهد، اما در زندگی، معنای این چینش اغلب زمانی آشکار میشود که به گذشته بازمیگردیم و از منظر امروز به آن نگاه میکنیم. حالا احساس میکنم آنچه در تمام این سالها مسیر مرا شکل داده، نوعی هندسه پنهان بوده است؛ هندسهای که در ابتدا نمیدیدمش، اما اجزای آن پیوسته در حال شکلگیری و پیوند یافتن بودند.
درنهایت با تصویب عنوان رسالهام، ذخایر تصاویری که به طرق گوناگون جمعآوری شده بودند، صورتبندی شدند. روز 24 بهمن 1398 جلسه پیشدفاع رساله بود و یکم اسفند اعلام رسمی ورود کرونا به ایران و سه سال حبس اجباری در اتاق و سفر بیبازگشت پدرم و آغازی دیگر در غیاب بزرگترین شخص زندگیام. همینجا نقطهای میگذارم که خلأ با من چهها کرد و این قطعات ناهمسان، متنوع و متکثر به جانم رسیدند که یکییکی به دنبال سرنخهایشان باشم و از حرکت باز نایستم. سفر جغرافیایی من تغییر کرد به کارگاههای سلطنتی، از بغداد به شیراز، از شیراز به هرات، از هرات به قزوین و از قزوین به تبریز.
کمی درباره مرقع توضیح بدهید و اینکه چه پیشینهای دارد؟
«مُرقّع» در لغت به معنای «جامه وصلهدار و دوخته شده از قطعات مختلف» است. این واژه در اصل، صفت مفعولی ثلاثی مزید از باب تفعیل یا اسم مصدر «ترقیع» است. این صفت عربی با همین معنا به فارسی آمده است؛ مثلا سعدی میگوید: «من از این دلق مرقع به درآیم روزی/ تا همه خلق بدانند که زُنّاری هست...» بعدها، از اواخر قرن هشتم، «مرقع» به صورت اسم نیز کاربرد یافت. از معنیهای دیگری که برای این واژه ذکر کردهاند، این است: «کاغذ یا چیز دیگری که به خط رقاع نوشته باشند.» در اصطلاح خوشنویسی و نسخهپردازی، «مرقع» عبارت است از قطعات هنری خوشنویسان و نقاشان و تصویرگران و مذهبان که به شکل رقعهرقعه (پارهپاره) با شیرازه به یکدیگر پیوسته و بسته و به صورت کتاب یا بیاض جلد شده است. درواقع، مرقع آلبومی است از صفحات به هم پیوسته از آثار هنری. در این ساختار، رقعهها به گونهای به هم متصل میشوند که رقعه نخست و قطعه پایانی به طبلههای جلد میچسبد و هنگام گشودن، همه رقعهها در یک راستا و در صف منظم دیده میشوند.
مرقّع تجلیگاه شعب هنری است که در آن میتوان انواع تذهیب و ترصیع و تصویر و تحریر و تشعیر را نظاره کرد و همچنان فنون ظریفی همچون وصّالی و قطّاعی و حاشیهسازی متن را دید. مرقعسازی در نظام تصویری ایران، همچنانکه گفتهاند، بیارتباط با پشمینه خانقاه نیست. از آنجا که این نوع ساخت با وصلهدوزی خرقه درویشان که ارثیه معنوی محسوب میشد مشابهت داشت، برای معرفی و ارزشگذاری این دسته از مواریث بصری و سنت زیباییشناختی از اصطلاح مرقّع استفاده کردند. گردآوری گونههای بصری پراکنده به منظور محافظت در کنار هم که با فن/ تکنیک وصلهچسبانی و هنر قطّاعی (کاغذبری)، مجموعهای را شکل میدادند. پژوهشگران غربی غالبا مرقع را به «آلبوم» ترجمه و از این کلمه استفاده میکنند. شکل بیرونی و فیزیکی این مجموعهها بسته به نوع صحّافیشان، متفاوت است؛ یا شبیه آکاردئون بودند و به همان صورت باز میشدند یا کار را مانند صحافی کتاب تهدوزیشده، صحافی میکردند.
ساخت مرقّع از روزگار تیموریان پدید میآید و در همان دوره رواج مییابد. به عبارتی، نفیسترین نمونههای مرقعی که امروزه دراختیار داریم، به عهد صفویان و تیموریان مربوط است. شالوده نوعی از نوشتن درباره هنر در ایران پیریزی شد که نتایجِ آن به تاریخنویسی هنر در سده دهم هجری انجامید، از این رو بسط و رواج تاریخنویسی هنر با محوریت اعتبار هنرمندان سامان و با سنت مرقعسازی پیوندی نزدیک یافت و اگر هر مرقع را همچون رسالهای تاریخی که رویدادهای گذشته را در خود دارد، بپنداریم بیراه نیست. در مجموع پیشینه آثار و احوال هنرمندان را از قرن نهم هجری، به صور اجمالی، در تاریخنگارههای عمومی و رسالههای آداب میتوان مشاهده کرد؛ در این روزگار مورخان، ضمن پرداختن به وقایع سیاسی زمانه، نمونههایی از شرح احوال و مفاخرات هنرمندان را در نوشتههای خود وارد میکردند. در چنین اوضاعی، گردآورنده مرقع، این امکان را یافت که از ظرفیت گونههای بصری، خوشنویسی، طراحی و نگارگری استفاده کند و تاریخِ خوشنویسی را براساس رقمها و تاریخهای ثبتشده از لابهلای نمونهها مبنا قرار بدهد و تعین ببخشد. در دوران میانه بنای هر کارگاه ایالتی و ولایتی بر پایه مجموعه قراردادها و احکامی استوار بود که تنظیمکننده کیفیت و کمّیتِ آثار در چارچوب نظمی مفروض و امکاناتی مشروط بودند و این پیششرط کار گروهی و تشریک مساعی و نظمدهنده آداب و رسوم، سلیقه و اصول زیباییشناختی بود، بنابراین مرقعات هم بر همین اصول اما متفاوت با کتابآراییها شکل و سامان یافتند.
حامیان و مشوقان، برای حفاظت از آثار پراکنده، گردآوری آنها را یکی از اولویتهای کارگاههای شاهی قرار دادند. باتوجه به پیشینه گلچینسازیها به تدریج گردآوری آن قطعات پراکنده مقدمات تجربهای تازه را فراهم آورد؛ هرچند که این تجربهگری از عرصه خوشنویسی آغاز شد و به تدریج مراحل تکوینی خود را با اضافه شدن نگارهها و طراحیها و حاشیهسازیهایی که برای این صفحات کشیده میشد و همچنین تذهیب و تشعیرهای پرمایه، طی کرد و چیدمان و تنظیم آثار بهتدریج سمتوسویی هدفمند یافت. تصویر، بهمثابه سندی تاریخی از سنت بصری، از قرن نهم تا قرن دهم هجری، یعنی دوران طلایی مستندسازی تصویری، به بلوغ رسید.

چرا مرقعهای ایرانی امروز بیشتر در مجموعهها و گنجینههای کشورهای دیگر ازجمله ترکیه یا انگلستان نگهداری میشوند؟
از اواخر قرن نهم تا قرن دهم، در دوره شاه طهماسب صفوی، به دلایل گوناگون از جمله رویگردانی شاه طهماسب از هنر، ارسال هدایا و پیشکشها و کوچ هنرمندان، مرقعات به دربارهای عثمانیان و هند گورکانی راه یافت. در آن کشورها با استقبال از این نوع مجموعهسازی هر کدام مسیری را در قالب فرهنگ کشور مهمان طی کرد و اعتلا یافت.
کمی درباره اهمیت و ویژگیهای مرقعی که روی آن کار کردهاید، بگویید؟
درباره این مرقع، پژوهشگران غربی نظرات متفاوتی دارند. در مقدمه مرقع شاهطهماسب بهتفصیل درباره سرگذشت این مرقع نوشتهام و برای دسترسی به اطلاعات بیشتر علاقهمندان را ارجاع میدهم به مرقع شاه طهماسب.
مرقع شاه طهماسب که در خزینه شماره 1422، کتابخانه دانشگاه استانبول نگهداری میشود، یکی از مرقعات منتسب به این شاه صفوی است. سال ساخت آن به 970ه.ق میرسد. 89 برگ دارد و ابعاد و اندازه برگهها 34×6/47 سانتیمتر است. این مرقع یکی از سه مرقع دوره صفوی است که جلد لاکی دارد استادانه و با مهارت تمام عیار صحافی شده است. دفّههای رویی و زیری جلدِ این مرقع دارای طرح یکسان هستند. ایده ساخت این مرقع نتیجه همکاری مستقیمِ دو شخصیت شاهقلی خلیفه مهردار و شاه طهماسب بود که البته در میانه راه شاهقلی خلیفه فوت کرد و ادامه ساختِ مرقع به فعالان کتابخانه سلطنتی سپرده شد. شاهقلی خلیفه از طایفه ذوالقدر بود و سمت مُهرداری پادشاه را بهعهده داشت. او از سال 939 تا 965 ه.ق، در خدمت شاه طهماسب بود. آنچه دیباچه شاهقلی خلیفه را از دیباچههای دیگر از نظرِ محتوایی متمایز میکند، انتخاب مضامین و ایهامها در ستایش خداوند، حضرت محمد، علی و فرزندانش و شاه طهماسب است؛ خواننده دایما بینِ توصیفِ خلقت با وصف مرقع و ساخت آن در حرکت است.
در گذشته، ساختار کتابها بر پایه اوراق شکل میگرفت و مرقع نیز از همین ساختار پیروی میکرد. هر ورق دو رویه داشت و هر رویه، قابی مرکزی را در بر میگرفت که گردآورنده براساس معیارها و ملاحظات خود، تعدادی اثر را در آن کنار یکدیگر قرار میداد و حاشیههایی متناسب برای آنها انتخاب میکرد. به این ترتیب، هر قاب مرکزی به فضایی برای نمایش مجموعهای از آثار تبدیل میشد؛ فضایی که میتوان آن را به دیواری در موزه تشبیه کرد که آثار مختلف بر آن جای گرفتهاند و مخاطب میتواند با درنگ و از زوایای گوناگون با آنها مواجه شود. آثار از اطراف، روی کاغذ پشتینه وصالی میشدند و با جدولکشی، مرز هر اثر از دیگری مشخص و متمایز میشد. این تمایز مادی و بصری، ضمن حفظ استقلال و هویت هر اثر، مانع از شکلگیری روابط میان آنها نبود. برعکس، قرار گرفتن آثار در یک قاب مشترک، آنها را در معرض دید همزمان مخاطب قرار میداد و امکان مقایسه، تداعی و کشف مناسبات میانشان را فراهم میکرد. به بیان دیگر، هر اثر ضمن حفظ هویت مستقل خود، در ترکیب با آثار دیگر وارد رابطه بصری و معنایی تازهای میشد. از این منظر، مرقع صرفا محل نگهداری و کنار هم قرار گرفتن آثار نبود، بلکه ساختاری بود که از طریق همنشینی آنها، روابطشان را بازتعریف میکرد و به مجموعه، کیفیتی فراتر از مجموعه اجزای تشکیلدهنده آن میبخشید.
آنچه در بررسی مرقع بیش از پیش توجه مرا جلب میکند، دانش فنی و مهارت دستاندرکارانی است که در کنار گردآورنده، در ساماندهی قطعات و تبدیل آنها به مجموعهای منسجم نقش داشتهاند. برای این کار، از فنون و روشهای گوناگونی استفاده میشده است؛ حتی در مواردی، برخی قطعات پیش از قرار گرفتن در مجموعه به مرمت نیاز داشتهاند و این اقدامات نیز در جریان ساماندهی مرقع انجام میشده است. با اینهمه، بسیاری از این ظرایف را تنها با مشاهده مستقیم میتوان دریافت؛ حتی دقیقترین تصاویر نیز قادر نیستند همه جزییات فنی و مادی این فرآیند را آشکار کنند. هر بار که به این حجم از کار گروهی، دانش فنی و دغدغه حفظ و ساماندهی آثار در یکی از شاخههای هنر ایران فکر میکنم، با انبوهی از پرسشهای بیپاسخ روبهرو میشوم؛ برای آمادهسازی هر صفحه چقدر زمان صرف میشده است؟ دستاندرکاران کارگاه چگونه مراحل مختلف کار را میان خود تقسیم میکردهاند؟ برای انتخاب و بهکارگیری مواد و مصالح چه تمهیداتی میاندیشیدهاند تا آثاری که بر بستری به ظرافت کاغذ قرار داشتند، نهتنها در جریان کار آسیب نبینند، بلکه قرنها دوام بیاورند و تا روزگار ما باقی بمانند؟ این پرسشها نشان میدهند که پشت هر ورق مرقع، افزون بر ذوق هنری، دانش و تجربهای فنی و حاصل همکاری گروهی از استادکاران قرار داشته است.
برای گردآوری تصاویر مرقعها با چه مشکلاتی روبهرو شدید؟
گردآوری تصاویر مرقع از منابع گوناگون بود؛ تصاویری که از نظر کیفیت تفاوتهای زیادی با یکدیگر داشتند. برخی کیفیت بسیار مطلوبی داشتند و برخی دیگر متوسط یا حتی ضعیف بودند. بخشی از این تفاوتها به وضعیت مادی خود مرقع بازمیگردد. این مجموعه در گذر زمان آسیبهای فیزیکی متعددی دیده است، بنابراین طبیعی بود که تصاویر منتشرشده از این مجموعه نیز کیفیت یکسانی نداشته باشند.
با این حال، آنچه امروز در کتاب میبینید، تا حد زیادی حاصل دقت و کوشش مدیر هنری نشر آبا، خانم خسروجردی، است. ایشان تلاش کردند تصاویر را، تا جای ممکن، به اصل اثر وفادار نگه دارند و از هرگونه دخل و تصرفی که به تغییر ویژگیهای بصری آنها منجر شود، پرهیز کنند؛ مگر در موارد استثنایی که مداخلهای محدود برای آمادهسازی تصویر ضرورت داشت. برای من بسیار مهم بود که کیفیت چاپ به بهای فاصله گرفتن تصاویر از اصل اثر به دست نیاید، زیرا در پژوهشی از این دست، وفاداری به ویژگیهای بصری و مادی آثار اهمیت اساسی دارد.
چرا مرقعها ارزشمند هستند؟
در جریان پژوهش برایم اهمیت ویژهای پیدا کرد. یکی از کارکردهای مهم مرقع در زمان شکلگیری آن، فراهم آوردن امکان مشاهده، مقایسه و مباحثه درباره آثار هنری بوده است. میدانیم که سنت آموزش هنر در ایران تا حد زیادی بر نظام استاد-شاگردی استوار بود و انتقال دانش و مهارت هنری در زنجیره ارتباط میان استادان و شاگردان صورت میگرفت. در این میان، شاگردان برجسته و مورد اعتماد استادان امکان داشتند به بیرون از فضای دربار یا کارگاه دسترسی پیدا کنند و نمونههایی از آثار خوشنویسان و هنرمندان پیشین را ببینند. چنین مواجههای میتوانست در شناخت شیوهها و سنتهای هنری گذشته و شکلگیری ذوق و مهارت هنرمندان نقش داشته باشد. یکی از کارکردهای مهم مرقع این بود که با کنار هم قرار گرفتن آثار، امکان مشاهده، مقایسه و گفتوگو درباره آنها فراهم میشد. در مجالس درباری، حامیان، هنرمندان، فضلا و ادبا میتوانستند درباره آثار به بحث و مناظره بپردازند. مرقع، افزون بر این کارکرد، وجهی تعلیمی نیز داشت؛ به این معنا که شاگردان و هنرمندان جوان میتوانستند با مشاهده آثار استادان پیشین، از شیوهها و سنتهای هنری آنان بیاموزند. بنابراین، خود آثار و مواجهه مستقیم با آنها میتوانستند سرنخهای مهمی برای شناخت، تحلیل و ارزیابی هنر دراختیار مخاطب قرار بدهند. البته تاکید من در این بحث بیشتر بر آثار پیشامدرن است. حتی اگر بخواهیم این آثار را با بهرهگیری از چشماندازها و رویکردهای نظری معاصر مطالعه کنیم، ضروری است که زمان و بستر تاریخی شکلگیری آنها را درنظر داشته باشیم البته در یک کتاب پژوهشی به نام «تعلیقاتی بر مرقع شاه طهماسب» نوشتهام به نتایجی رسیدهام که امیدوارم به زودی منتشر شود و دراختیار پژوهشگران قرار بگیرد و نقد و ارزیابی شود.
٭عنوان گفتوگو مصرعی از این بیت سعدی است: «من از این دلق مرقع به درآیم روزی/ تا همه خلق بدانند که زناری هست...»
................ تجربهی زندگی دوباره .................