گفت‌وگو، زن و میراث بی‌سلسله‌مراتب | اعتماد


«ما که به مهربانی/ مهر می‌ورزیدیم/ ما که جز از چشمه محبت/ تشنگی فرو نمی‌نشاندیم؛ / برای مقابله با خشونت/ خشونت ورزیدیم.» این بند از شعری که صمد یکی از سایه‌های اصلی رمان «سایه‌ها در باد» به نگار، شخصیت محوری رمان فرستاده است، شاید فشرده‌ترین تصویر یک نسل باشد: نسلی که برای مبارزه با خشونت، به خشونت تن داد و بعدها خودش اولین قربانی این منطق شد. این بند، کلید ورود به پرسشی است که «سایه‌ها در باد» در سراسر خود با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند: آیا راه دیگری هم بود؟ راهی که نه از جنس خشونت باشد؟

خلاصه رمان سایه‌ها در باد

رمان «سایه‌ها در باد» بازگشتی است به شیوه قصه‌سرایی راویان مشروطه. بازگشتی نه فقط در شیوه، بلکه در نگرش و الگوی عمل و پیشنهاد و از همان فصل نخست، نسب خودش با سنت روایی برآمده از آن را فاش می‌کند. نگار در تاریخ خوانده است که عبدالرحیم طالبوف، یکی دو سال پس از پیروزی انقلاب مشروطیت، در نامه‌ای به دوستش علی‌اکبر دهخدا با چه حدت و شدتی از چند دستگی‌ها و هرج و مرج حاکم بر جامعه نالیده است. این هشدار صد ساله بلافاصله با حال روایی رمان پیوند می‌خورد: نگار نگران است که از دل همین هرج ‌و مرج دوباره «ناپلئونی وطنی» سر بر بیاورد. همان‌گونه که طالبوف در فصول ابتدایی مسالک‌المحسنین تلاش می‌کند از مسیر تبادل نظرات، نوری به تاریکخانه خرافات بتاباند، در سایه‌ها در باد نیز علی فتح‌الله‌زاده به نور تاباندن به تاریکخانه‌ها مشغول است. تاریکخانه‌های کهنه و نو. طالبوف در «کتاب احمد» سیاست و اخلاق را نه با موعظه که از مسیر گفت‌وگوی پدر و پسر منتقل می‌کند.

او در «مسالک‌المحسنین» نیز زیر پوست یک سفرنامه، گفت‌وگوهای بلندی درباره خرافه‌ستیزی و اصلاح اجتماعی جا داده بود. بدنه اصلی «سایه‌ها در باد» دقیقا همین روش را از آن خود کرده: نه توصیف که مناظره امکان روایی مطلوب رمان برای انتقال ایده‌هایش است. رمان از همان ابتدا با مناظره آغاز می‌شود: گفت‌وگوی نگار با دکتر کاتوزیان بر سر عدالت قضایی. پس از آن نیز در جای جای رمان، مناظره‌ها به مهره‌های ستون فقرات آن تبدیل می‌شوند: دلبر و فریده بر سر سوسیالیسم و آزادی فردی به مباحثه می‌پردازند؛ پدربزرگ و فرهاد در مورد خرافات، راز پویایی جامعه، اخلاق و حقوق ملیت‌ها تبادل نظر می‌کنند، نگار و آلما، سال‌ها بعد در تبعید، دموکراسی و استبداد را واکاوی می‌کنند. مناظره‌های ریز و درشت دیگری نیز در لا‌به‌لای رمان نقش اساسی ایفا می‎کنند.

این شیوه اگر بدون بسترسازی روایی و فارغ از چالش بین شخصیت‌ها پیش گرفته می‌شد اثر را با خطری مواجه می‌کرد که گئورگ لوکاچ، نظریه‌پرداز رمان تاریخی، آن را «توصیف» یا رپورتاژ می‌نامد: جایی که ایده دیگر از دل کنش دو آدم بیرون نمی‌آید، بلکه مستقیما از زبان یکی‌شان، در قالب سخنرانی، تخلیه می‌شود. به عنوان مثال، مناظره آلما درباره استوانه کوروش، اگر بدون فضاسازی کافی و تبادل نظر خلاق بین دو شخصیت رخ می‌داد می‌توانست مصداق بارز چنین خطری شده و به درس تاریخ شبیه باشد تا محاوره دو زن در یک کافه. اما نکته این است که رمان فتح‌الله‌زاده تنها، میراث‌دار طالبوف نیست که گفت‌وگو را روش آموزش می‌داند، بلکه به قاعده لوکاچی نیز وفادار است که دیالوگ را ابزار کنش زنده دو انسان تلقی می‌کند. این رویکرد در پاسخ پدر بزرگ به فرهاد به خوبی نمایان است: «... خاصیت بحث همین است؛ بدون به چالش کشیدن طرف مقابل و خوب گوش کردن و مستدل و منطقی پاسخ دادن حقیقتی روشن نمی‌شود.»

نتیجه اینکه رمان «سایه‌ها در باد» از سبکی تلفیقی پیروی می‌کند که از درهم‌آمیختن دو الگو؛ الگویی که طالبوف از پیشنهاددهندگانش به جهان روایت ایرانی بود و الگویی که لوکاچ پیشنهاد داده بود، پدید می‌آید. آشتی این دو الگو کاری ظریف و خطیر است که نویسنده در اکثر مواقع از پس آن به خوبی برآمده است اما مواردی نیز به چشم می‌خورد که کفه ترازو به نفع آموزش سنگینی می‌کند و تنش مابین دو سبک کهنه و نو عیان می‌شود.

صدایی که از آن زنان است
همان‌گونه که گفته شد، «سایه‌ها در باد» در جا زدن در رویکردهای طالبوف نیست. این اثر در مسیر طالبوفی‌اش، امکان‌های تازه‌ای که برای یک ذهن روشنی‌جو و روشنگر در دوره معاصر فراهم بوده را مدنظر قرار داده و از همین رو، صدای اصلی اثر را صدای زنان قرار داده و ساختار عمودی مناظرات را نیز متزلزل کرده است. در «کتاب احمد» اثر طالبوف، گفت‌وگو میان پدر و پسر است؛ ساختاری عمودی، حتی وقتی محتوایش اصلاح‌طلبانه است. در «سایه‌ها در باد» برعکس، صاحبان اقتدار گفت‌وگو زن‌اند. نگار با استاد حقوق خود نه از موضع شاگرد منفعل که با پرسش‌هایی که استاد را به دفاع وامی‌دارند وارد مباحثه می‌شود. دلبر، فریده زندانی سیاسی چپ را در تنگنای منطقی قرار می‌دهد: «شنیدن این حرف‌ها از دهان تو که خودت زندانی سیاسی هستی و قاعدتا باید ارج و قرب آزادی فردی را عمیقا درک کرده باشی عجیب است. اگر آزادی فردی را از نظام سیاسی‌برداری چه می‌ماند؟ آزادی شکم؟» و فریده با همه اقتدار ایدئولوژیکش عقب می‌نشیند: «راستش نمی‌توانم قول این یکی را بدهم.» این اقتدار زنانه در جای دیگری از رمان با راه‌اندازی نشریه دانشجویی «خر بر چمن» خود را نشان می‌دهد. دلبر، صبا و پریزاد، بی‌هیچ رهبری یا ساختار تشکیلاتی، طنزنامه‌ای می‌سازند علیه آنچه متن «مثلث خفقان و سانسور» می‌نامد: جمود فکری دانشجویان چپ در مسائل اجتماعی و ابتذال طرفداران اندک و نوکیسه رژیم شاهنشاهی. اینجا لوکاچ از زاویه دیگری به کار می‌آید؛ او قهرمان موفق رمان تاریخی را کسی می‌داند که نه رهبر تاریخ است و نه ناظر بیرونی، بلکه فردی است «میان‌مایه» که از دل سرنوشت شخصی‌اش، نیروهای اجتماعی دوره‌اش قابل مشاهده می‌شوند. دلبر و دوستانش دقیقا این نقش را، این‌بار در شکل جمعی‌اش ایفا می‌کنند.

نقد سلسله‌مراتب از درون
عمیق‌ترین لحظه نقد رمان به سیاست سلسله‌مراتبی، نه از زبان یک مخالف بیرونی، که از اعتراف خود نگار به سازمانش بیرون می‌آید: «من پس از ورود به سازمان، به تدریج ایمانم را به مبارزه مسلحانه از آن دست که سازمان در حال انجامش بود از دست دادم و به جرگه جازده‌ها، بریده‌ها، خرده‌بورژواها، و فردگراها پیوستم...! شما حتما درباره تصفیه‌های خونین سازمانی و مجازات اعدام کسانی که دیگر مشی سازمان را قبول نداشتند خبر دارید.» این اعتراف، در دل رمانی که قهرمانانش بازماندگان همین سازمانند، تصویرگر ویرانی مدلی است که با تقاضای وفاداری کورکورانه به «مشی سازمان» حتی اعضای خودش را قربانی می‌کند.

گفت‌وگو به‌ جای تقابل
اگر این رشته‌ها را کنار هم بگذاریم، آنچه از «سایه‌ها در باد» بیرون می‌آید نه مانیفستی صریح، بلکه الگویی است که رمان بی‌آنکه نامش را ببرد، پیشنهاد می‌کند. در برابر فضایی که بایکوت، تهدید و تقابل، اصولی پذیرفته شده‌اند، نشریه‌ای بی‌رهبر می‌نشاند که با خنده و استدلال کار می‌کند. در برابر مناظره‌هایی که گاه به سخنرانی یک‌طرفه سقوط می‌کنند، صحنه‌هایی می‌نشاند که در آنها طرف مقابل واقعا با درک منطق استدلالی و بر پایه گفت‌وگو، عقب می‌نشیند یا دست‌کم مجاب می‌شود، نه از سر تسلیم که از سر استدلال.

رمان بی‌آنکه شعاری بدهد، همان شعری را که صمد برای نگار نوشته بود دوباره به یاد می‌آورد: راه مقابله با خشونت، خشونت تازه نیست. شاید همان گفت‌وگویی است که زنان و مردان این رمان، نسل ‌اندر نسل، از طالبوف تا نگار و دلبر و آلما، در برابر بادی که می‌خواهد خاموش‌شان کند، همچنان ادامه می‌دهند. سایه‌وار و ماندگار. سایه‌ها حتی وقتی که در باد هستند، بر باد نمی‌روند.

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ................

جلد سوم از جایی آغاز می‌شود که دو بحث قبلی به سیاست می‌رسند: اگر آزادی به قانون عمومی و نظم غیرمتمرکز نیاز دارد، چگونه باید قدرت سیاسی را مهار کرد؟ در واقع، کتاب از اقتصاد شروع نمی‌شود و به سیاست ختم نمی‌شود؛ بلکه از محدودیت دانش انسان آغاز می‌کند و به محدودیت قدرت انسان می‌رسد... زبان، عرف، بخش مهمی از حقوق و البته بازار، بدون طراحی و برنامه‌ریزی ایجاد شده و حاصل مشارکت میلیون‌ها انسان است... آیا انسان می‌تواند جامعه را به‌طور عقلانی و از بالا طراحی کند؟ ...
نویسنده سعی دارد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا مشروعیت و ساختار حاکمیت در اسلام می‌تواند بر پایه‌ی عقد «وکالت» (نمایندگی از طرف مردم و شهروندان) استوار باشد یا لزوماً باید در قالب «ولایت» تعریف شود؟... در اسلام، هیچ‌کس بر دیگری حق حکومتِ تحمیلی ندارد؛ بلکه این حقِ خودِ انسان‌هاست که برای اداره‌ی زندگی اجتماعی‌شان، نماینده و وکیل انتخاب کنند. بنابراین، مشروعیتِ اعمال قدرت در دولت، از تنفیذ و توکیل آحاد شهروندان نشأت می‌گیرد ...
پرسش اصلی رمان صرفاً این نیست که آیا آرمان‌ها شکست خورده‌اند یا نه.پرسش عمیق‌تر این است: انسان پس از شکست آرمان‌ها چگونه می‌تواند همچنان معنا و هویت خود را حفظ کند؟... پاسخی که ابراهیم برمی‌گزیند، نه پیروزی است و نه تسلیم. او راهی دیگر را انتخاب می‌کند: پذیرفتن شکست تاریخی، بدون آنکه به خیانت، گریز از واقعیت یا انکار زندگی پناه ببرد ...
گویی انسان‌ها ترمزِ خود را از دست داده‌اند و آن کُدِ اخلاقی که نگهبان عقل سلیم بود، فروریخته است. در دنیای امروز، همه می‌خواهند فاشیست باشند؛ یعنی می‌خواهند نفرت، محورِ زندگی‌شان باشد... ما با گوشت و پوست خود احساس کردیم «دیگری» بودن چه معنایی دارد... نوشتن پاسخی است به بی‌عدالتی‌هایی که ما را احاطه کرده‌اند، و در عین حال، ستایشی است از زیبایی زندگی و شادی‌هایش ...
انسان‌ها با ترس، طمع، امید، حسرت و مقایسه زندگی می‌کنند و همین احساسات، حتی در آگاه‌ترین افراد، تصمیم‌های مالی را شکل می‌دهد. از این منظر، «روان‌شناسی پول» بیش از آنکه درباره پول باشد، کتابی درباره انسان معاصر و رابطه پرتنش او با مفهوم ثروت و دارایی است... اوزل به‌جای ارائه نسخه‌های مستقیم یا توصیه‌های دستوری، تجربه زندگی سرمایه‌گذاران، کارآفرینان، میلیاردرها و حتی افراد عادی را روایت می‌کند و از دل این داستان‌ها روایت خود را برمی‌سازد و بحث را به پیش می‌راند ...