شبیخون حجم | اعتماد


«پر گذاشتن» از همان آغاز ما را با عنوان چندوجهی‌اش درگیر می‌کند؛ عنوانی که هرچه در داستان پیش‌ می‌رویم، مصادیق و لایه‌های گوناگونی در پیرنگ پیدا می‌کند. این عنوان در ظاهر به حرکت عینی و فیزیکی «پر به جا گذاشتن» یا «بال بستن به پیکر دیگری» اشاره دارد، اما علی شروقی از این دلالت ظاهری فراتر می‌رود و آن را به استعاره‌ای روانی تبدیل می‌کند. این بازی هوشمندانه واژگانی، چند لایه را همزمان در ذهن مخاطب فعال می‌کند: لایه عینی و لایه عامیانه و کنایی (که هم به «ناپدید شدن ناگهانی» اشاره دارد و هم کنایه از «دک‌کردن و از سر وا کردن مهمان مزاحم» است؛ همان میل ابتدایی مهدی برای خلاص شدن از محسن) و لایه روان‌شناختی که ذهن مهدی برای فریب دادن خود، غیب ساختن اثر جنایت و تئوری‌سازی برای فرار از بار هولناک گناه به آن پناه می‌برد.

 پر گذاشتن علی شروقی

رمان در نگاه نخست، تظاهر به روایتی معلق در رئالیسم جادویی شهری می‌کند؛ اما با اندکی بازخوانی و عقب‌نشینی از دامِ توهم راوی، نقاب فانتزی‌اش فرو می‌ریزد و درمی‌یابیم با یک تریلر روان‌شناختی نئونوآر و رئالیسمی سایکوتیک مواجه‌ هستیم. همه‌چیز در منشورِ ذهنِ آشفته، حسود و به‌بن‌بست‌رسیده مهدی شکل می‌گیرد.

اما این جنون و فروپاشی روانی در خلأ رخ نمی‌دهد؛ رمان شروقی صرفا یک تریلر روان‌شناختی نیست، بلکه مناسبات بی‌رحمانه طبقاتی و فشار فرساینده اقتصادی، موتور محرک و اصلی این بن‌بست روانی است. مهدی، معلم عربی شریف اما از منزلت‌ افتاده‌ای است که برای تأمینِ حداقل‌های معاش، ناچار است به شغل خردکننده مسافرکشی تن بدهد. او مدام بر مرز فرساینده نابرابری در تردد است: از یک‌سو در تنگنای خانه تاریک، چرب و خفه‌کننده خودش که جثه سنگینِ محسن بر آن آوار شده و از سوی دیگر در هجوم برج‌ها و ساختمان‌های سراسر نوری که مسافرانِ مرفه و فارغ از دغدغه نان از آنها بیرون می‌آیند. این تضاد عمیقِ طبقاتی و حس حقارت ناشی از زوالِ منزلت، او را در موقعیت انسداد کامل اجتماعی قرار می‌دهد. فشار اقتصادی، فضای زیست روانی و فیزیکی او را تا حد یک کاناپه اشغال ‌شده و ناهاری سرپایی منقبض می‌کند. وقتی تمام مجاری تنفس اجتماعی بر او بسته می‌شود، این خناقِ اقتصادی به خشمی فروخورده تبدیل شده، دست او را به جنایت می‌آلاید و در نهایت او را به آغوش جنون و اسطوره می‌راند تا در توهم، تنها سهم باقی‌مانده از «قدرت» را بازیابد.

تشخص زبانی راوی نیز وامدار همین زیست ‌جهان مهدی به عنوان معلم عربی است. استفاده از واژگان و تعابیر فصیح عربی همچون «غنج و دلال»، «ضلال»، «غلاظ و شداد»، «فترات»، «هزل» و «اظهار لحیه»، تزیین زبانی صرف نیست، بلکه هم به تشخص مهدی کمک کرده و هم شرم زبانی و منزلت فروریخته او در برابر ابتذال محیط را بازنمایی می‌کند. نویسنده با هوشمندی، این زبان فاخر را با ایجاز و واژه‌سازی‌های مقتصدانه-مثل «داشت تلگرام‌اینستاگرام می‌کرد»، «آرنج‌مالی مهدی حین نمودنِ پیام» یا «ناخن به دکمه مبل ورمی‌کرد» پیوند می‌دهد تا فشار، کلافگی و زوال مادی زندگی روزمره را در سطح کلام منعکس کند.

در این میان، بینامتنیت و حضور احضار شده شعر نو و کلاسیک، موازنه‌ای همراه‌کننده با لحن سرد و فاصله‌مند راوی برقرار می‌کند؛ مثلا تعبیر «هیچ‌کس شبیخون حجمش را پیش‌بینی نمی‌کرد» در عین حال که پیش‌آگهی شومی از حضور ناگهانی، متجاوز و بی‌شکلِ محسن ارایه می‌دهد، مخاطب را به تکرار خلسه‌وارِ شعر سهراب وامی‌دارد: «...و تنهایی من شبیخون حجم تو را پیش‌بینی نمی‌کرد.» یا آنجا که فرصتی دست می‌دهد تا نقاب میزبانی فرشته‌خو را به کناری پرت کند و حرف دل دردمندش را بزند، راوی با وام از حضرت حافظ می‌گوید: «پری رخ نهفت و دیو، تمام‌قد، در کرشمه حسن ظاهر شد.» و البته از این دست ارجاع‌ها و احضارها که در متن خوش نشسته‌اند، بسیار دیده می‌شود.

گاه نیز نویسنده با اندیشیدن تمهیدی، عین ابیات کلاسیک را از زبان شخصیت‌ها -که مسافران اسنپ‌اند- پیش روی مهدی و مخاطب قرار می‌دهد. همان‌گونه که مخاطبِ دقیق متوجه پیش‌آگهی آنها خواهد شد، مهدی نیز از مواجهه با آنها دیگرگون بازمی‌گردد؛ چراکه این ابیات کارکردی فراتر از زیبایی و دل‌بردن از مخاطب دارند و در رساندن مهدی به نقطه بی‌بازگشت، سهمی جدی را به دوش می‌کشند؛ از آن جمله می‌توان به این ابیات اشاره کرد: «شد غلامی که آب جوی آرد/ آب جو آمد و غلام ببرد» سعدی و «سبب مپرس که چرخ از چه سفله‌پرور شد/ که کامبخشی او را بهانه بی‌سببی است» از حافظ. معماری روایی شروقی بر پایه تقابل‌های دوگانه بنا شده است؛ تضادهایی که خشت‌های اصلی ساخت جهان روان‌پریش مهدی هستند. تضاد میان عروج و جاذبه، سیمرغ و پنگوئن، و خانه خفه در برابر روشنی متخاصم شهر، تنها پوسته‌ای از این تقابل‌هاست.

شروقی در لایه‌ای عمیق‌تر، زبان فاخر معلم عربی را در برابر ابتذال بی‌کلام و بدوی محسن قرار می‌دهد؛ همچنان که افسانه‌سازی پاکیزه عروج را با تصویر گروتسک و خشنِ خرد شدن سرِ زرنگار در پارکینگ می‌کوبد. تقابل میان «امر والا» و «امر مبتذل/روزمره»، نشان‌دهنده گیر افتادن ذهن مهدی در برهوت ماده است. ساختار روایی داستان با سی‌ویک فصل خرد و منقطع، انعکاسی فرمال از یک «فرم دایره‌ای و چرخشی» و ذهن پریشان مهدی است. کلید فهم جنایت از همان صفحه اول پیش روی ماست؛ جایی که مهدی معنای واژه «عروج» را کالبدشکافی می‌کند: واژه‌ای اختراع‌ شده برای فرار از کلمات صریح و بی‌رحمانه‌ای نظیر «زیر گل رفتن» یا «سقط‌شدن». روانِ فروپاشیده مهدی برای فرار از واقعیتِ کشته شدن محسن به دست او، به همین واژه جایگزین (عروج) پناه می‌برد.

گره‌گشایی متنی اثر در پیوند عمیق فصل اول و فصل بیست‌وهشت نهفته است. راوی سوم‌شخص متعهد به ذهن مهدی، در گردشی دُوری ما را در جهان پیشامحسن، محسن، پسامحسن و هماره‌محسن می‌چرخاند و دوباره به نقطه صفر/جنون می‌کشاند. تکرار دقیق عناصر محیطی در فصل بیست‌وهشت -مستند پنگوئن‌ها، بوی چرب سوسیس و تخم‌مرغ، صدای چک‌چک آب -نشانه بسته‌شدن چرخه زمان است. در فصل اول می‌خوانیم که مهدی غرق در چهره مخوف محسن است و مستند پنگوئن‌ها پخش می‌شود؛ در فصل بیست‌وهشت با جمله «هیچ‌وقت توجه نکرده بود که پنگوئن‌ها پر دارند...» زنگ خطر به صدا درمی‌آید. پنگوئن، استعاره از خود محسن است؛ پرنده‌ای سنگین و چسبیده به زمین. مهدی می‌داند به پرواز درآوردن پنگوئن غیرممکن است، پس تنها راه برای خلاص شدن از این حجم سنگین اشغال‌کننده، یعنی پر گذاشتن برای پنگوئن، به‌‌‌ذهنش خطور می‌کند. در این میان، شخصیت زرنگار (همسایه طبقه بالا) کاتالیزور اصلی پیرنگ است. زرنگار فردی مبتلا به پارانویا و هذیان‌های معنوی و عظمت است که پرِ واقعی را به مهدی داده و ادعا کرده «پر سیمرغ» است.

وقتی همکار زیست‌شناس مهدی پر را شبیه به «آلباتروس» می‌داند، کدی بینامتنی و هوشمندانه شکل می‌گیرد. آلباتروس نماد «طوق گناه و بارِ سنگینِ تقصیر» (مأخوذ از منظومه «دریانورد کهن» کولریج) است. مهدی که ابتدا ادعاهای زرنگار را جدی نمی‌گرفت، پس از قتل، در نوعی جنون القایی به دستگاه توهمی زرنگار پناه می‌برد تا جنایتش را به عروج تبدیل کند. از همین‌رو، مرگ خشن زرنگار بر کفِ پارکینگ نیز در منطق اسطوره‌ای آلباتروس می‌نشیند؛ خاستگاه این پرِ شوم نمی‌تواند از نفرین بگریزد و داستان پیش از قاتل، «صاحب پر» را قربانی می‌کند. این مرگ و زمان وقوع آن، در منطق روایی و ساختار توهم‌زدایی داستان نیز بسیار خوش نشسته است؛ زیرا آینه عینی و ملموس همان جنایتی است که درون خانه رخ داده و مهدی سعی داشته آن را پاکیزه جلوه دهد.

آنچه در فصل پایانی از تصویرسازی‌های سوررئال و آخرالزمانی می‌خوانیم، بروز عینی احساس گناه و افکار متلاطم درون سر مهدی است. ذهن او در انتهای داستان به گسست مطلق از واقعیت رسیده و کل شهر را به جهنمی پر از اشباح پرنده تبدیل می‌کند تا صدای وجدان خود را خاموش سازد. در نهایت، «پر گذاشت» بیش از آنکه بازنمایی خودِ جنایت باشد، واکاوی صیرورت جنون در ذهن شخصیتی است که توان پذیرش گناه را ندارد. شخصیتی که برای فرار از این ‌بار هولناک، «قتل» را به «عروج» تبدیل می‌کند و واقعیت را با سازه‌های موهوم ذهنی‌اش می‌پوشاند: پر، پنگوئن، آلباتروس و اسطوره. اما هرچه بیشتر از واقعیت فاصله می‌گیرد، پارادوکس‌وار بیشتر به آغوش آن بازمی‌گردد. در همین نقطه، هنر اصلی علی شروقی رخ می‌نماید: جنایت نه با صراحت کلام و اعتراف شخصیت که از خلال زبان، تکرار، اشیا و شکاف‌های ذهن مهدی آشکار می‌شود. عنوان مطلب برگرفته از سطری از شعر «به باغ همسفران» سهراب سپهری است: «و تنهایی من شبیخون حجم تو را پیش‌بینی نمی‌کرد».

................ تجربه‌ی زندگی دوباره ...............

جلد سوم از جایی آغاز می‌شود که دو بحث قبلی به سیاست می‌رسند: اگر آزادی به قانون عمومی و نظم غیرمتمرکز نیاز دارد، چگونه باید قدرت سیاسی را مهار کرد؟ در واقع، کتاب از اقتصاد شروع نمی‌شود و به سیاست ختم نمی‌شود؛ بلکه از محدودیت دانش انسان آغاز می‌کند و به محدودیت قدرت انسان می‌رسد... زبان، عرف، بخش مهمی از حقوق و البته بازار، بدون طراحی و برنامه‌ریزی ایجاد شده و حاصل مشارکت میلیون‌ها انسان است... آیا انسان می‌تواند جامعه را به‌طور عقلانی و از بالا طراحی کند؟ ...
نویسنده سعی دارد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا مشروعیت و ساختار حاکمیت در اسلام می‌تواند بر پایه‌ی عقد «وکالت» (نمایندگی از طرف مردم و شهروندان) استوار باشد یا لزوماً باید در قالب «ولایت» تعریف شود؟... در اسلام، هیچ‌کس بر دیگری حق حکومتِ تحمیلی ندارد؛ بلکه این حقِ خودِ انسان‌هاست که برای اداره‌ی زندگی اجتماعی‌شان، نماینده و وکیل انتخاب کنند. بنابراین، مشروعیتِ اعمال قدرت در دولت، از تنفیذ و توکیل آحاد شهروندان نشأت می‌گیرد ...
پرسش اصلی رمان صرفاً این نیست که آیا آرمان‌ها شکست خورده‌اند یا نه.پرسش عمیق‌تر این است: انسان پس از شکست آرمان‌ها چگونه می‌تواند همچنان معنا و هویت خود را حفظ کند؟... پاسخی که ابراهیم برمی‌گزیند، نه پیروزی است و نه تسلیم. او راهی دیگر را انتخاب می‌کند: پذیرفتن شکست تاریخی، بدون آنکه به خیانت، گریز از واقعیت یا انکار زندگی پناه ببرد ...
گویی انسان‌ها ترمزِ خود را از دست داده‌اند و آن کُدِ اخلاقی که نگهبان عقل سلیم بود، فروریخته است. در دنیای امروز، همه می‌خواهند فاشیست باشند؛ یعنی می‌خواهند نفرت، محورِ زندگی‌شان باشد... ما با گوشت و پوست خود احساس کردیم «دیگری» بودن چه معنایی دارد... نوشتن پاسخی است به بی‌عدالتی‌هایی که ما را احاطه کرده‌اند، و در عین حال، ستایشی است از زیبایی زندگی و شادی‌هایش ...
انسان‌ها با ترس، طمع، امید، حسرت و مقایسه زندگی می‌کنند و همین احساسات، حتی در آگاه‌ترین افراد، تصمیم‌های مالی را شکل می‌دهد. از این منظر، «روان‌شناسی پول» بیش از آنکه درباره پول باشد، کتابی درباره انسان معاصر و رابطه پرتنش او با مفهوم ثروت و دارایی است... اوزل به‌جای ارائه نسخه‌های مستقیم یا توصیه‌های دستوری، تجربه زندگی سرمایه‌گذاران، کارآفرینان، میلیاردرها و حتی افراد عادی را روایت می‌کند و از دل این داستان‌ها روایت خود را برمی‌سازد و بحث را به پیش می‌راند ...