اختصاصی/ info@ketabnews.com
یک بازار مکارهی بزرگ
بزرگترین بازار مکارهی کتاب در جهان عنوانی است که طی پنجاه سال گذشته به نمایشگاه جهانی کتاب فرانکفورت دادهاند. بسیاری معتقدند شهرت و موفقیت نمایشگاه کتاب فرانکفورت نتیجه سازماندهی و بیش از نیم قرن تجربهی برگزاری و نیز "عدم دخالت دولت" در برگزاری آن است.
برگزارکنندگان آلمانی که بر خلاف ما برای تاریخ و حتی "تاریخسازی" ارزش قائلند؛ اولین دورهی برپایی یک "بازار مکاره" را به حدود سال 1165 میلادی و در شهر لایپزیک نسبت میدهند. سالها بعد و در اواسط سدهی پانزده میلادی، کتاب نیز به شکل و مفهوم امروزی آن در شمار کالاهایی بود که در بازار لایپزیک به معرض نمایش گذاشته میشد.
برخی دیگر از توضیحات تاریخی برگزارکنندگان فرانکفورت حاکی است که در کنار لایپزیک، شهر فرانکفورت و «بازار مکاره» و «بازار پاییزه» این شهر نیز دارای اهمیت خاص بوده است. دست نوشتهای کهن از خاخام یهودی «الیزر ناتان» در دست است که در آن از این بازار مکاره یاد شده است. باید دانست که «شاهشهر فرانکفورت» (Francofurti ad Moenum) در کنار آوگسبورگ، نورنبرگ، اشتراسبورگ، کلن و ویتنبورگ همواره یکی از پررونقترین بازارهای آلمان را داشته است و از سال 1356 تا 1806 میلادی «شهر برگزیده» شاهان آلمان بوده است.
بازار کتاب فرانکفورت تا اواخر سده شانزده میلادی یکی از مراکز مهم عرضه کتاب در جهان بهشمار میآمد تا آنکه در سال 1596 میلادی، در دوران «ماکسیملیان دوم»، دربار و کلیسای عیسوی کمیسیونی بهمنظور نظارت بر تولید کتاب و با هدف سانسور تشکیل دادند که دگرگونیهایی در صنعت نشر کتاب پدید آورد. تا آغاز جنگ جهانی دوم نیز گستردهترین سازمان نشر و پخش کتاب در سطح جهان و همچنین کتابخانه و بایگانی مرکزی آلمان در لایپزیگ قرار داشت.
نخستین دوره: تولد گوته
بر اساس اطلاعات همان منبع، در دوران تسلط ناسیونال سوسیالیستها (نازیها) بر آلمان و بخش بزرگی از اروپا، نمایشگاه کتاب در آلمان برگزار نشد و فاشیستها به جای آن، مراسم کتابسوزان در میدانهای بزرگ شهرهای آلمان برپا کردند. (امان از این فاشیستهای بد و بیفرهنگ! که اصلاً هم آلمانی نبودند!) با این حال در سپتامبر سال 1949 میلادی، 205 ناشر آلمانی در "کلیسای پاول" فرانکفورت گردهم آمدند و با عرضهی دههزار عنوان کتاب، نخستین نمایشگاه کتاب را پس از جنگ و همزمان با دویستمین سال تولد "گوته"، شاعر محبوب مردم آلمان، برپا کردند تا دورهای جدید در تاریخ نمایشگاه کتاب فرانکفورت آغاز شود.
مسئولان و گردانندگان نمایشگاه، ناشران و کتابفروشان آلمان بودند که در سالهای بعد "اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان" را بنیاد نهادند. از سال 1972 میلادی سطح فرهنگی نمایشگاه به گونهای چشمگیر نزول کرد و علاوه بر کتابهای ضعیف از چهرههای غیر فرهنگی! ( ستارههای ورزشی، سینمایی، مدلها و...) هم به عنوان میهمان و سخنران نمایشگاه دعوت شد.
این کار که با توجیه جلب مخاطب بیشتر برای کتاب و مطالعه و کاهش بیسوادی ــ بر اساس آمار رسمی دولت، هم اکنون 4میلیون آلمانی، بیسواد هستند ــ انجام شد، مخالفین بسیاری پیدا کرد. با این وجود، برخی چارهی کار را برگزاری بخشهای ویژه و میهمانان افتخاری برای هر دوره نمایشگاه دانستند. بطوریکه در سال 1976 فرهنگ و ادبیات "امریکای لاتین" بهعنوان نخستین موضوع ویژه نمایشگاه انتخاب شد. از آن پس تا سال 1988 میلادی هر دو سال یکبار موضوعی در کانون نمایشگاه فرانکفورت قرار گرفت و ناشران نیز میکوشیدند تا پیشاپیش در ارتباط با این موضوع مرکزی، آثار بیشتری منتشر کنند. از سال 1989 میلادی، به دلیل اقبال عمومی از این ابتکار، برگزارکنندگان بهجای هر دو سال، هر ساله موضوعی یا کشوری را در مرکز مباحث نمایشگاه قرار میدهند.
برخی از موضوعات یادشده عبارت بودند از: سال 1980، کودک و کتاب؛ سال 1982، دین؛ سال 1984، جورج اورول (به خاطر رمان 1984)؛ سال 1986، هند؛ سال 1990، ژاپن؛ سال 1992، مکزیک؛ سال 1994، برزیل؛ سال 2004، جهانعرب؛ و سال 2007 فرهنگ و زبان منطقهی خودمختار "کاتالونیا" در اسپانیا در مرکز ثقل نمایشگاه کتاب فرانکفورت قرار داشتند.
از دومین دوره نمایشگاه (1950)، اتحادیه ناشران و کتابفروشان آلمان، جایزهای را بهنام "جایزه صلح جهانی" 1 تعیین کردند که همه ساله همزمان با برگزاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت به دانشمندان، نویسندگان، مترجمان، هنرمندان و یا سازمانها و نهادهای اروپایی که در سال پیش در پیشبرد و تحقق اندیشههای صلحطلبانه ــ البته با معیارهای اروپایی ــ مؤثر بوده اند، اعطا میشود و انتخاب فرد برگزیده چند ماه قبل از برپایی نمایشگاه صورت میگیرد؛ در واقع جایزهای سیاسی اما با ظاهری فرهنگی.
فروش ممنوع، دور هم نشستن آزاد!
در این نمایشگاه پنجروزه، ناشران شرکتکننده اجازهی فروش کتاب ندارند و بازدیدکنندگان نیز به قصد خرید کتاب به نمایشگاه نمیآیند، بلکه فروش کتابها غیرمستقیم و به صورت ثبت سفارش انجام میشود. بدینترتیب، برپایی نمایشگاه بیشتر به قصد بازاریابی است؛ از مدت 5روز نمایشگاه، سه روز اول مختص بازدیدکنندگان حرفهای (کتابفروشان، بازاریابان، پدیدآورندگان، مسئولان چاپخانهها، شرکتهای صحافی، و بهطور کلی خانواده صنعت نشر) است تا در فضایی آرام به تبادلنظر و گفتوگو در مورد فروش کتاب، ثبت سفارش، حقوق مؤلفان، و اعطای مجوز بپردازند؛ و دو روز آخر برای بازدید عمومی است.
نکته قابل تامل اینکه بازدید از نمایشگاه رایگان نیست و بهای بلیت برای گروههای مختلف، متفاوت است مثلا در سال 2003 هزینه ورود برای بازدیدکنندگان حرفهای 30 یورو، فروشندگان کتاب 20 یورو، دانشجویان 15 یورو، و عموم مردم 9 یورو بوده است.
برگزاری کارگاههای آموزشی، نمایش آثار صحافان کتاب (هر سال یک مؤسسه بزرگ به تبلیغ فعالیتهای خود میپردازد)؛ انتشار کاتالوگهای ویژه مبادله حقوق نشر بر روی لوحهای نوری، از دیگر فعالیتهای جنبی این نمایشگاه است.
نمایشگاه کتاب فرانکفورت اگرچه بزرگترین گردهمایی ناشران در سراسر جهان محسوب میشود ولی آنقدر "جلسات گفتگو" و اعتیاد "دور هم جمع شدن" در اینجا تقویت شده است؛ که بهتر است به جای کتاب نام آن را نمایشگاه روابط اجتماعی یا چیزی شبیه آن گذاشت. در سراسر شهر مردمانی از حدود 100 کشور جهان با زبانهای مختلف دیده میشوند که بیشتر برای خرید کتاب یا ارتباط با ناشران کتاب آمدهاند ـ که سال 2007 این تعداد به 180 هزار نفر رسیده بود ـ ولی بیشتر اوقات خود را در کافهها و رستورانهای شهر میگذرانند.
در بیرون از نمایشگاه و در لابی هتلهای نزدیک به نمایشگاه نیز خبری از کتاب و بحثهای فرهنگی نیست و هرچیزی که به چشم میخورد یا "شکلات روی پیراهن نویسندههای قرارداد بستهی راضی" است؛ یا جمعی از ناشران اروپایی و امریکایی که دور هم پای سفرهی گوشتهای کبابشده نشستهاند و تنها حرفهایی که میان آنها مبادله میشود؛ مبادلات کتاب و میزان فروش است و صدای این ناشران بیشتر به تاجران و ملاکهای زمین شبیه است تا صاحبان فرهنگ.
در اکثر سالنها نیز ناشران بیشتر از اینکه نویسندگان و کتابهایشان را معرفی کنند؛ با جلدهای شفاف و زیبای کتابها چشمها را خیره میکنند. علاوه بر ناشران آلمانی و خارجی و تولید کنندگان محصولات فرهنگی از جمله روزنامهها و مجلات؛ تولیدکنندگان محصولات صوتی و تصویری و حتی قطعات کامپیوتری هم اجازه دارند به صورت مکتوب به معرفی محصولات و حتی فروش آنها به صورت ثبت سفارش اقدام کنند.
غرفهها و هزینهها یا "فی" در فرانکفورت چند است؟
ثبت نام ناشران برای شرکت در نمایشگاه و اختصاص غرفه تنها از طریق فرمهای خاصی صورت میگیرد که توسط برگزارکننده تهیه شده است. در این فرمها لیست کاملی از قیمت غرفهها و خدمات ارائه شده نیز دیده میشود.
هزینههای اجاره غرفه علاوه بر اینکه به مساحت غرفه بستگی دارد شامل هزینههای مربوط به آب و برق مصرفی و دیگر خدمات رفاهی مثل بیمه نیز میشود. ارتفاع هر غرفه 2.5متر تعیین شده است و در صورتی که ناشران و شرکتها بخواهند از این مرز فراتر روند نیز باید هزینههای اضافی بپردازند.
نکتهی جالب اینجاست که هر ناشر در فرمهای مربوطه علاقمندی خود برای همسایگی با ناشران یا کشورهای دلخواه خود را اعلام میکند و این درخواستها پس از بررسی تا حد ممکن اجابت میشود.
گروههای تخصصی انتشاراتی که سالنها بر اساس آن تقسیم شدهاند؛ بالغ بر 8 گروهند که عبارتند از: 1. داستانی و مستند 2. کتابهای هنری 3. کتابهای مذهبی 3. کتابهای کودکان 4. کتابهای علمی و اطلاع رسانی و رسانه 6. کتابهای توریسم و جهانگردی 7. کتابهای فیلم و تلویزیون 8. کتابهای طنز
امسال قیمت هر غرفهی معمولی 4 متر مربعی 224 تا 231 یورو ، 8 متر مربعی 321 تا 331 یورو، 12 متر مربعی 385 تا 397 یورو و برای غرفههای گوشه و زاویهای در دو جهت راهرو با 10 درصد تخفیف در نظر گرفته شده است. غرفههایی هم که اشکال پرتی محل و یا همان جزیره و شبه جزیرهای دارند با 15 تا 20 درصد تخفیف ارائه میشود.
طبق قانون نمایشگاه غرفهها باید از کفپوش مخصوص پیشبینی شده استفاده کنند و در غیر این صورت، برای هر متر کفپوش اختصاصی باید 162 یورو بپردازند که در این میان برای اتاقک و دیوارهای پیش ساختهای که ناشران استفاده میکنند نیز قیمتهایی تعیین شده است که 336 یورو برای دیوارههای 2در2 متر و 612 یورو برای انواع اتاقکهای دردار در نظر گرفته شده است.
قیمت مبلمان استاندارد نمایشگاه از 158 تا 642 یورو بر حسب انتخاب ناشران و تجهیزات درخواستی متغیر است که مثلاً برای هر میز اضافی ــ دو میز 70 سانتیمتری داده میشود ــ باید 99 یورو پرداخت کرد. در ضمن هر آژانس انتشاراتی باید 401 تا 413 یورو برای ثبت نام و شرکت در نمایشگاه پرداخت کند که نوعی بلیط ورودی برای آنها محسوب میشود و پس از آن ناشران میتوانند با پرداخت 99 یورو نام خود را در کاتالوگ مخصوص نمایشگاه ثبت کنند.
نمایشگاه 2007 در یک نگاه
در نمایشگاه فرانکفورت 2007، یکصد و ده کشور با 7300غرفه حضور داشتند و یکهزار نویسنده مشهور و تازهکار در 2500 جلسه و برنامه به گفتگو با کتابدوستان نشستند. از 380 هزار اثر عرضهشده در نمایشگاه، حداقل 30درصد تلفیقی از کتاب با فناوریهای دیجیتال است؛ کتابهای الکترونیک، فیلم، ویدیو، دیسکهای فشرده و ... مهمان نمایشگاه کتاب فرانکفورت 2007، ایالت کاتالونیای اسپانیا بود. زبان کاتالونی، زبان مشترک 13 میلیون نفر از اهالی این ایالت و خارج از آن است. اومبرتو اکو، ریچارد فورد، گونتر گراس، مارتین والسر در نمایشگاه 2007 میهمان افتخاری بودند.
بیشترین غرفههای نمایشگاه 2007 متعلق به آلمان (3273 غرفه) و انگلستان (797 غرفه) بود و کشور جمهوری خلق چین نیز با 160 غرفه حضوری فعال در این دوره از نمایشگاه داشت.
..................................................................
1. برخی از برگزیدگان عبارتند از:
1951: آلبرت شوایتزر، پزشک و نویسنده که سال بعد نیز جایزه صلح نوبل را گرفت.
1953: مارتین بوبر، فیلسوف و مورخ یهودی اتریشی.
1955: هرمان هسه، نویسنده و شاعر آلمانی.
1958: کارل یاسپرس، فیلسوف آلمانی.
1968: لئوپولد سِدار سِنگار، رئیس جمهور سنگال.
1972: یانوش کورجاک، پزشک و آموزگار لهستانی که بر اساس بیانیهی هیات داوران، در جریان جنگ دوم جهانی، در سال 1942 میلادی با فداکاری و از جان گذشتگی کوشید تا صدها کودک یهودی را از مرگ نجات دهد و در این راه جان باخت. جایزه به بازماندگان او تعلق گرفت. (تحقیقات نشان داده که هر چند سال یکبار یکی از این آموزگاران فداکار با "تحقیقات گسترده" پیدا میشوند! البته هنوز تحقیقات از سرنوشت معلمانی که به همراه کودکان در مدارس فلسطین و افغانستان و عراق کشته میشوند، ادامه دارد.)
1979: یهودی منوهین، ویولوننواز آمریکایی.
1980: ارنستو کاردِیال، شاعر، کشیش کاتولیک و وزیر فرهنگ نیکاراگوئه در دوران ساندنیستها.
1981: لِف کاپولف، نویسنده معترض روسی.
1984: اوکتاویو پاز، نویسنده مکزیکی.
1989: واسلاو هاول، نویسنده و نمایشنامهنویس لهستانی که رئیس جمهور این کشور شد.
1994: خورخه سِمپرون، نویسنده و وزیر فرهنگ اسپانیا.
1995: پروفسور آنِماری شیمل، شرقشناس و اسلامشناس آلمانی.
1996: ماریو بارگاس یوسا، نویسنده پروئی.
1997: یاشار کمال، نویسنده اهل ترکیه.
2000: آسیه جبار، نویسنده الجزایری.
2001: یورگن هابرماس، فیلسوف آلمانی.
2003: سوزان سونتاگ، نویسنده آمریکایی.
2005: اورهان پاموک، نویسنده ترک که در2006 نیز جایزه نوبل ادبیات به او اهدا شد.
