دکتر فاوستوس[Docktor Faustus]. این رمان توماس مان(1) (1875-1955) نویسنده­ی آلمانی، که برخی آن را «وصیت­نامه­ی ادبی» وی خوانده­اند، شرح زندگی آهنگ ساز آلمانی، آدریان لورکون(2) است که از زبان یکی از دوستانش نقل می­شود. ولی از آن جهت که هیچ چیز در این داستان قطعیت ندارد نمی­توان آن را وصیت­نامه تلقی کرد، بلکه بیشتر شبیه به یک معاینه­ی پزشکی بالینی است. از این گذشته، توماس مان با استفاده از نقل داستان در سه سطح مختلف تکاملی در فن رمان نویسی به وجود آورده است: نخست سرگذشت موسیقی دانی نابغه که گرفتار مرض کوفت است( و به علت داشتن همین مرض کوفت نابغه است) به عنوان مظهری از سرنوشت کشور آلمانی (بیماری کوفت حکومت هیتلر است)، دوم منظره­ای از زندگانی در شهر مونیخ در آستانه­ی جنگ جهانی دوم، سوم سرگذشتی که پس از مرگ لورکون از زبان دوستش تسایتبلوم(3) نقل می­شود که در بحبوحه­ی بمباران می­نویسد و با اختلاط تفکرات سال 1944، با خاطرات خود، پیوند بین گناه و کیفر را نشان می­دهد. پیچیده بودن اثر کاملاً هویداست. لورکون خود را فاوستوس می­نامد، زیرا پیمانی با ابلیس بسته یا خیال می­کند بسته است که، در مقابل دریافت چند سال نبوغ، سلامت خود را از دست بدهد فاوست که در انیجا سرمشق قرار گرفته است، همان فاوست قصه­های عامیانه است. گفتگو با ابلیس، که در آغاز به صورتی کاملاً امروزی ظاهر می­شود و چندین بار شکل و لباس خود را عوض می­کند، فصل بزرگی را در مرکز داستان به خود اختصاص داده است که داستایفسکی را به یاد می­آورد. از سوی دیگر، لورکون بسیاری از خصوصیات نیچه را داراست که بیماری­اش تقریباً به همین صورت پیشرفت کرد. بعضی حکایات (کشانده شدن لورکون نوجوان به فاحشه خانه و پناه بردنش به پیانو) از زندگانی نیچه اقتباس شده است. لورکون درعین حال ملت آلمان هم هست، و مسئله نبوغ- بیماری به مسئله­ی هنر- انحطاط و محاکمه­ی یک فرهنگ، و گزارشی از پایان یک دنیا تبدیل می­شود. در مورد این کتاب گفته­اند که ادعانامه است، ولی می­توان گفت که توضیح و تا اندازه­ای لایحه­ی دفاعیه هم هست.

لوکون- شاید شگفت آور باشد- دارای خصوصیاتی نیست که ما ژرمنی می­نامیم: اگر به شتاب، بر اثر حدت هوش و استعداد یادگیری از همگنان پیش افتاده، قلبی بی عاطفه دارد، در خود فرو رفته و منزوی و علاقه­مند به کارهای انتزاعی است و تمایلی به مسخره کردن همه چیز در او دیده می­شود: فطرتاً موسیقی دان نیست و اگر خود را وقف آن کرده، به جهت علاقه مند بودن به مسائل بغرنج توأم با مهارت و ابهام است. قبلاً علوم الاهی تحصیل کرده است تا به زندگی خود «انضباط بخشد». سپس به ریاضیات روی آورده که «همواره برایش جالب و سرگرم کننده بوده است». شرح حال نویس او، که علاقه­ای خاص به وی دارد، گاه از خود می­پرسد که آیا لورکون واقعاً به چیزی دل بسته بوده است. انسان دوستی تسایتبلوم را لورکون با کارهای شگرف و نیش دار و طنز آمیز و خنده دار یا پیچیده مقابله می­کند. هیچ گونه احساسی از واقعیت ندارد: همواره بر کنار زندگی می­کند که گویی یک دست شطرنج بازی کرده است. تنها به دنبال چیزهای «جالب» است و این امر در او میلی به افتخار به وجود می­آورد. اما برای به دست آوردن افتخار هیچ وسیله­ای جز پیمان بستن با ابلیس وجود ندارد... در واقع، هنر غیر ممکن شده است (مسئله انحطاط ودر هم پیچیدگیهای روزافزون و تازه­جویی­های بیش از پیش بغرنج!)، زیرا دیگر نمی­توان چیز تازه­ای با صفای قلب و بی مشارکت دوزخ به وجود آورد.

در کنار این شخصیت «معما گونه»، تسایتبلوم خوش قلب، یعنی شرح حال نویس او، مجسم کننده­ی عقل گرایی مکتب پرودوم (4) و تا حد ممکن، بی فروغ و بی بهاست و از این گذشته، آماده برای تسلیم شدن به حرکت­های  خلقی و شور و شوق برای جنگ و تن در دادن به عدم موفقیت و شکست است. پسر دارو فروشی کاتولیک است (لورکون پروتستان است) که تحصیلات مرتبی کرده و معلم دبیرستان شده است. «خدایان پرتگاه» را در پرتو «یونانی­های عزیزش» می­شناسد و از اینکه با اعتقاد به خطرناک بودن آنها، باز هم شوقی به موسیقی دارد تعجب می­کند. اما این «تناقضات جزو ذات و طبیعت آدمی است». اگر تسایتبلوم را نماینده­ی «آلمان دیگر» بدانیم، باید گفت آلمانی است که چنگی به دل نمی­زند و نویسنده بی شک خواسته است چنین القا کند که این آلمان همه­ی قدرت خود را از دست داده و چیزی جز پرتوی بی رنگ از گذشته­ای از دست رفته نبوده است. تسایتبلوم روی هم رفته مردی است تأثیرپذیر و میهن­ پرست به معنی مبتذل کلمه و بعد، هنگامی که بنا به گفته­ی «اشخاص صلاحیت دار پیروزی غیر ممکن است» از صمیم قلب خواستار شکست است. از موفقیت زیر دریایی­های آلمانی بسیار خوشحال می­شود و از فرار دادن موسولینی باتحسین یاد می­کند و آن را کار برجسته­ی نظامیان می­داند. با رضایت و نشاط درباره­ی دژ اروپا سخن می­گوید و، در زیر بمباران­های پی در پی، از خود می­پرسد که آیا در باطن خواهان ویرانی کامل دنیا نیست... این مرد اومانیست مضحک است، و از واقعیت زندگی همان قدر فاصله دارد که لورکون. این شیوه­ی توضیح، از طریق دو شخصیت مختلف، توماس مان را قادر می­سازد که در فضای ابهام آمیزی که دوست دارد ایجاد کند، باقی بماند و به تلقین اکتفا کند و نتیجه­گیری را به عهده­ی خواننده بگذارد.

در ماورای این دو شخصیت اصلی، منظره­ای بس غنی و پرنقش و نگار از زندگی آلمان، به خصوص در شهر مونیخ  وجود دارد که نویسنده هنر روانشناسی و مشاهده­ی خود را در آن به کار برده است: آنهایی که با محیط سازگاری ندارند: کلاریسا که می­خواهد آوازه خوان اپرا بشود بی آنکه استعدادش را داشته باشد و سرانجام خود را مسموم می­کند. انستیتوریس(5)، متخصص زیبایی­شناسی، رنجور و طرفدار نیچه، پرستنده­ی ابر مردان دوره­ی رنسانس که با زنی ثروتمند ازدواج کرده ولی زنش با رودی(6)، ویولون نوازی که آثار لورکون را اجرا می­کند، به او خیانت می­ورزد. اینس(7)، همسر بی وفا و معتاد رودی. و خمیر مایه­های از هم پاشیدن:دکتر شائیم برایزاکر (8) که زشتی افسون کننده­ای دارد و، همچون جسمی خارجی، خاصیتش تسریع تجزیه و تلاشی است و تاریخ را چیزی جز تکامل انحطاط نمی­داند. زوال فیتلبرگ(9)، تجسمی بسیار زنده و بسیار واقعی از یک مدیر برنامه­ی بین­المللی که قبل از هر چیز کاسب‌کار است و بویی از هنر نبرده است، ولی در تشکیل گروه خود مهارت دارد و به چندین زبان صحبت می­کند. سپس با استادهای لورکون آشنا می­شویم: ویندل کرتشامار(10) که مخلوطی از آلمانی و امریکایی است و ارگ نو از کایزرزاشرن(11) است. او سخنرانیهایی ترتیب می­دهد که ضمن آن سرمشق­هایی به عنوان مثال با پیانو می­نوازد و معتقد است که علاقه­مند بودن به چیزی مهم نیست، بلکه آن چه اهمیت دارد ایجاد علاقه در دیگران به چیزی است؛ به شرط آنکه خود آدم به آن علاقه­مند نشود. ذهنی پرتناقض دارد و معتقد است که انسان، برای انیکه استعدادی برای فرهنگ دست و پا کند، باید بیش از پیش وحشی شود. دشمن حساسیت و «گرمای حیوانی» است، این هم نوعی از روشنفکری انتزاعی است. اما استادان علوم الاهی لورکون عبارت­اند از نوننماخر(12) که یکی از مشاهیر دانشگاه و فیلسوف پیش از سقراطی و معتقد به برتری اعداد و هماهنگی ریاضی اجرام آسمانی است. پس از او ارنفرید کونف(13) که معتقد به وجود شیطان و مخالف عقل است و، دست آخر، اشلپفوس (14) که روان­شناسی مذهبی را، مثل نوعی ابلیس شناسی، به یاری جنسیت و وران کاوی تدریس می­کند: شر جزء لاینفک و ضروری خیر است. بعد از همه­ی اینها، جامعه­ی اروپایی در شهر مونیخ قبل از جنگ جهانی تشریح شده است: بعضی از شخصیتهای رمان، اشخاص شناخته­شده­ای هستند و برخی دیگر را می­توان حدس زد: رودی، نوازنده­ی ماهر ویولون، پتر گاست(15) را در نزد نیچه به خاطر آورد. داوید تسور هوهه(16) از محفل اشتفان گئورگه (17) را و ژانت شوئرل (18) (آنته کولب) (19) را، خانم سناتور (مادر توماس مان) را، روی هم رفته گروهی متشکل از اشخاصی با ملیتهای گوناگون که اندیشه­های متناقض بسیاری به آنها نسبت داده شده و نمایانگر فرهنگی هستند که درباره­ی ارزش خود دچار تردید است. درباره­ی آثار موسیقی لورکون، نویسنده با دقت کارشناسی واقعی سخن می­گوید و چند اثر را تجزیه و مهارت و استادی صورت گرفته است. اما اگر اجازه داشته باشیم از خود بپرسیم لورکون تا کجا نماینده­ی فرد آلمانی است، آن گاه تشخیص می­دهیم که موسیقی وی چه قدر از آن چه ما به عنوان موسیقی ویژه آلمانی می­شناسیم دور است: شاید علت آن است که نشان داده شود آلمانی مورد بحث ما، از بهترین سنتهای خود جدا مانده است. این موسیقی برای «شنیدن و فهمیدن» ساخته نشده، بلکه برای لذت ذهن و ارائه «نظمی کیهانی» درست شده است. از سیستم دوازده صدایی شونبرگ (20) در آن استفاده شده است (که شونبرگ را به فکر انداخت تا حق اختراع خود را با اعتراض به توماس مان، تقاضا کند!) و کلیه­ی ظرافت­های علم همنوازی را به کار می­برد: برلیوز(21) ریشارد اشتراوس(22).... از این گذشته، می­دانیم که موسیقیی که توماس مان ممکن بود بنویسد بیشتر شبیه موسیقی شاگرد سزار فرانک و برامس (23) بود.

برای درک یا کوشش برای درک معنی این رمان، بهتر است ببینیم بیماری لورکون چگونه ایجاد شده است. علت آن پیمان بستن با شیطان، آن طور که در قصه­ها آمده است، نیست، بلکه حاصل لغزشی در یک سراشیبی است. غرور و تحقیر و فقدان عشق و بیزاری از احساس تنهایی و نیز عدم پیش بینی، در این مسئله سهمی دارند: لورکون به هشدارها گوش نمی­دهد، میل و غریزه­ای برای ماجراجویی دارد: «ببینیم چه می­شود...» البته تصادف و بدبیاری هم نقشی بازی می­کند: هنگامی که لورکون متوجه بیماری خود می­شود دنبال معالجه می­رود و به دو طبیب مراجعه می­کند ولی هیچ نتیجه‌ای نمی­گیرد، زیرا طبیب اولی ناگهان می­میرد و طبیب دومی هم حقه­باز از آب در می­آید و، هنگامی که لورکون برای ادامه­ی معالجه نزد  او می­رود، مشاهده می­کند که پلیس او را با دستبند با خود می­برد. لورکون هم دیگر دنبال کار را نمی­گیرد و خود را در اختیار سرنوشت می­گذارد...بیماری هم کار نابغه­ای نابکار است که می­داند چه می­خواهد و صاحب قدرتی دوزخی است. گفتگو با ابلیس را ببینید که معلوم نیست واقعیت است، خواب است یا خیال‌بافی است. لورکون شیطان را مسخره  می­کند، او را جدی نمی­داند، حتی می­خواهد او را از سر خود واکند. با این حال تصدیق دارد که ابلیس چیزهایی می­گوید که انعکاس اندیشه­های خود اوست. آیا این بدان معنی است که مشیت الاهی شیطانی است؟ شکنجه­های دوزخ، هم سرمای شدید و هم گرمای شدید است: انسان از یکی به دیگری پناه می­برد و همواره آن یکی را خوشایند حس می­کند. آیا اینها اندیشه­های لورکون یا نویسنده­ یا ابلیس است؟ آثار لورکون نقش افراط و تفریط دارد: هم ابتدایی است و هم ظریف، طرح و ساختارهای ذهنی به اضافه­ی خشونت(ناسیونال سوسیالیسم). هدفشان در هم ریختن ارزشهاست: آهنگ سازی­های مهم لورکون یعنی «مکاشفه با تصاویر»، «سوگواری­ها» معکوس سنفونی نهم و سرود شادی است: اوج دردی و ناامیدی است با مدح و ثنای قدرت در نقس خود، اراده­ی معطوف به قدرت یا «زیبایی­شناسی توحش».

در بین مناظر متعددی از طرحها و سیاه قلم­ها که از بهترین نوشته­های توماس مان به شمار می­روند، واقعه­ی تکان دهنده­ی «نپوموک» (24) جوان را یادآور شویم که در این سرگذشت، فاوستوس نقشی شبیه به نقش اوفوریون(25) در فاوست گوته دارد و به همان اندازه اسرارآمیز است: پسر جوانی با شلوار چرمی و پابرهنه، که به محض ظاهر شدن شادی می­آفریند. به شاهزاده­ای از الف (26) ها [یزدان هوا در افسانه­های اسکاندیناوی] می­ماند. لهجه­ای سویسی دارد و غریزتاً اصطلاحات زبان آلمان قدیم را به کار می­برد. اسباب بازیهای پیچیده­ای برایش می­آورند، ولی او لوازم اداری را ترجیح می­دهد... لورکون، با وجود بی عاطفگی و خوی ریشخند آمیزش، محبت او را به دل می­گیرد، اما نپوموک می­میرد، چنان که گویی تنها حضور و نفس لورکون باعث مرگش می­شود. رمان، مضمون­های فلسفی و تاریخی و سیاسی و استحسانی را در هم می­آمیزد و می­توان فهمید که تا چه حد نوعی دادخواست و گاه نوعی لایحه­ی دفاعیه است. توماس مان در جایی نوشته است که به طرز درد آوری فاجعه­ی لورکون را در وجود خود حس کرده بوده است. بی شک و شبهه این اثر، اثری عظیم و تشویش آور است که مفسران هنوز تحلیل آن را به پایان نبرده­اند. می­توان متأسف بود که سبک داستان با وجود پاکیزگی، برجستگی ؛ رنگ و بو و روشنی را که، در آثار دیگر نویسنده، خوانندگان را مسحور می­کند، ندارد. اما توماس مان همواره در حال تغییر است و آن چه ما در اینجا مورد انتقاد قرار می­دهیم ممکن است برای عده­ای دیگر، دلیلی برای تحسین باشد. مهم­ترین ایرادی که می­توان به این اثر عظیم گرفت این است که ابلیس در آن مخالفی ندارد. در فاوست گوته و مارلو و لسینگ نیروهای دیگری در برابر ابلیس وجود داشتند که الاهی و خیراندیش بودند.

سیروس ذکاء. فرهنگ آثار. سروش.

1. Thomas Mann

2. Adrian Leverkuhn

3. Zeitblom

4. Prudhomme

5. Institoris

6. Rudi

7. Ines

8. Chaim Breisacker

9. Saul Fittelberg

10.Windel Kretschmar

11. Kaisersaschern

12. Nonnenmacher

13. Ehrenfried Kumpf

14. Schleppfuss

15. Peter Gast

16.David Zur Hohe

17. Stefan George

18.Scheuerl

19. Annette kolb

20. Schonberg

21. Berlioz

22.Richard Strauss

23. Brahms

24. Nepomuk

25. Euphorion

26. Elfest