کتاب نیوز  شناسنامه

شرح جامع حدیقة‌الحقیقة سنایی

چاپ نخست کتاب «شرح جامع حدیقة‌الحقیقة و شریعة‌الطریقة سنایی» به قلم دکتر علی‌اکبر افراسیاب‌پور از سوی نشر محمدابراهیم شریعتی افغانستانی منتشر و روانه بازار کتاب شد. موضوعات این کتاب، علاوه بر ستایش خدا و رسول و آل و اصحاب او، درباره عقل و علم و حکمت و عشق است.

به گزارش ایبنا، این منظومه که در قالب مثنوی سروده شده و دارای 10 هزار بیت در 10 باب است، محتوایی عرفانی دارد که آن را الهی‌نامه سنایی نیز خوانده‌اند.

سنایی با سرودن این منظومه، باب تازه‏ای را در سرایش منظومه‏های عرفانی در تاریخ ادب و عرفان گشود.


سنایی و واژه عقل(خرد)
سنایی در «حدیقةالحقیقة» سعی دارد عرفان را با خردگرایی همراه کند.

یکی از پربسامدترین واژه‌های«حدیقةالحقیقة و شریعةالطریقة» سنایی، واژه عقل است. در آثار سنایی کاربرد این واژه همراه با صورت فارسی آن یعنی «خرد» ‏نشان از یکی از پراهمیت‌ترین بنیان‌های فکری در نظام فلسفی وی دارد.

این مقدمه گویای این است که عرفان و فلسفه گاهی اوقات نه در تقابل با یکدیگر بلکه در تعامل با هم قرار دارند. یکی از کسانی که راه فلسفه و عقل‌گرایی را به سرزمین عرفان گشود، سنایی است. خردگرایی او شکل معتزلی دارد به خصوص در«حدیقه» که همانند اسماعیلیان و ناصرخسرو می‌اندیشد.

اختصاص فصلی در حدیقه به ستایش عقل و عاقل و معقول، ارزش و اهمیت عقل در برابر حس و محسوسات، استفاده از صفات و تشبیهاتی همچون «براق خرد»، «نور خرد»، «باغ خرد»، «خواجه خرد»، ستایش و بزرگداشت بزرگان دین و همچنین پادشاه به صفت عقل، از درجه اهمیت عقل و خرد در حدیقه حکایت دارد.

سنایی معتقد است خداوند عقل عقل است و او را مبدع خرد می‌داند و حضرتش را با عناوینی این چنینی یاد می‌کند. سنایی در «حدیقةالحقیقة» سعی دارد عرفان را با خردگرایی همراه کند.

سنایی و زبان قصه و حکایت
بیشترین جاذبه «حدیقةالحقیقة» ناشی از معانی آن است. یکی از اجزای عمده‌‏ آثار تعلیمی زبان فارسی، قصه و حکایت است. بخش مهمی از جذابیت آثار تعلیمی و استقبال از آنها مرهون برخورداری از قصه‌های پر جاذبه است. در تاریخ فرهنگ و ادب ایرانی و اسلامی، قصه‌گویی جایگاه درخوری دارد و این جایگاه باعث شده است در ادبیات تعلیمی، قصه‌پردازی بسیار جدی گرفته شود.
با مروری بر حکایت و قصه‌های نقل شده در«حدیقةالحقیقة» کاملا آشکار است که اهتمام کمی از سوی شاعر صرف صورت‌بندی قصه‌ها شده است و این شاعر معلم به دلایل مختلف مانند برخورداری از ذهن حکمت‌آموز و حیات زهد آمیز، نخواسته یا نتوانسته در این حوزه تخیل، باروری از خود نشان دهد.

خواننده «حدیقةالحقیقة» در این اثر وارد دنیای داستانی نمی‌شود و تنها باید در پی معنا باشد‌‏. زیرا شیوه‌‏ بیان و ساختار اثر توجه را از معنا منصرف نمی‌کند. به همین دلیل با وجود شهرت بسیار «حدیقةالحقیقة» در میان خواص اهل ادب، این کتاب در میان عموم نتوانسته است چندان جایگاهی پیدا کند. بیشترین جاذبه «حدیقةالحقیقة» ناشی از معانی آن است تا صورت بیانی از جمله در قصه‌پردازی و قصه‌گویی. گرچه این شیوه از فرهنگ شفاهی به متون ادبی راه یافته است؛ اما به تدریج جز لاینفک این متون شده است.

غزل سنایی پرسشگر است
سنایی همانطور که پس از ناصرخسرو، اولین کسی است که قصیده را به حکمت و اندرز می‌کشد، در غزل فارسی نیز عشق‌های شهوانی را یکسره دگرگون می‌کند و به عالم معرفت و عرفان می‌کشاند. بیهوده نیست اگر بگوییم او پیشگام غزل عارفانه است. همه غزل‌سرایان سرآمد مثل عطار، خواجو، سعدی، حافظ و مولانا، روی ریلی حرکت کرده‌اند که سنایی آماده کرده است.

نمادگرایی در شعر عارفانه را سنایی بلوغ داد، وی نمادهای عارفانه را کاملا نظام‌مند کرد، این نمادها یک دستگاه منسجم برای بسط و تبیین اندیشه‌های عارفانه است. تمامی نمادها و نشانه‌های پربسامدی همچون می، مطرب، ساقی، مغ و... در شعر سنایی به بهترین وجه آمده است. اگرچه حافظ این مفاهیم را به اوج خود رسانده است؛ اما این مساله قطعی نیست. گاهی سنایی به حدی زیبا سروده است که از حافظ هم زیباتر و متناسب‌تر است. در شعر سنایی همچون شعر حافظ «باده» حلال مشکلات است. مبارزه با تزویر و ریا در عرصه شعر سنایی بسیار والاست و از همه مهمتر این که سنایی بیان بسیار باشهامتی دارد.

آثار سنایی
قصاید، غزلیات، رباعیات، قطعات و مفردات سنایی در دیوان اشعار وی گرد آمده است.
حدیقةالحقیقه: این منظومه که در قالب مثنوی سروده شده است، محتوای عرفانی دارد. این منظومه را الهی‌نامه سنایی نیز خوانده‌اند. کار سرودن حدیقةالحقیقه در سال ??? هجری قمری پایان یافته است. شاعران بزرگی مانند خاقانی و نظامی به ترتیب تحفةالعراقین و مخزن‏الاسرار را تحت تأثیر مستقیم این منظومه سرودند و سال‌ها بعد، عطار و مولانا سرایش مثنوی‌های عرفانی را به اوج تکامل رساندند.

طریق‌التحقیق: منظومه دیگری در قالب مثنوی است که به وزن و شیوه حدیقةالحقیقه سروده شده است و کار سرودن آن در سال 528 هجری قمری سه سال بعد از اتمام حدیقةالحقیقه، تمام شده است.

سیرالعباد الی المعاد: شامل 700 بیت است و در آن از موضوعات اخلاقی سخن رفته است. سنایی در این اثر به طریق تمثیل، از خلقت انسان و نفوس و عقل‌ها صحبت به میان آورده است. سنایی آن را در سرخس سرود.

کارنامه بلخ: هنگام توقف شاعر در بلخ سروده شده و حدود 500 بیت است و چون به طریق مزاح سروده شده، آن را «مطایبه‌نامه» نیز گفته‌اند.

عشق‌نامه: شامل حدود هزار بیت در قالب مثنوی است و در چهار بخش: حقایق، معارف، مواعظ و حکم گرد آمده است.

عقل‌نامه: منظومه‌ای است که در سبک و وزن عشق‌نامه در قالب مثنوی سروده شده است.

مکاتیب: نوشته‌ها و نامه‌هایی از سنایی است که به نثر فارسی نوشته شده و از آن با نام مکاتیب یا رسائل سنایی یاد می‌شود.

این شاعر بزرگ قرن پنجم و ششم، بزرگترین اثر خود یعنی «حدیقة‌الحقیقة و شریعة‌الطریقة» را در قالب مثنوی سروده است. همچنین سنائی‌ برای‌ اثبات‌ مقاصد خود از اصطلاحات‌ علمی‌ مربوط به علوم‌ مختلف‌ زمان‌ خود، که‌ در غالب‌ آنها صاحب‌ اطلاع‌ بوده‌، استفاده‌ کرده‌ است‌. به همین دلیل بسیاری‌ از ابیات‌ او دشوار و محتاج‌ شرح‌ و تفسیر است‌. این‌ روش‌ هم‌ از جنبه‌ای دیگر باعث تحول‌ بزرگی‌ در شعر فارسی‌ شد و انصراف‌ شعر از امور ساده‌ و توضیحات‌ عادی‌، و توجه‌ شعرا به‌ مسائل‌ مشکل‌ و سرودن‌ قصائد طولانی‌ در زهد، خطابه‌، حکمت‌، عرفان‌ و اخلاق‌ از این‌ زمان‌ آغاز شد.

از شعرای‌ معاصر‌ او می‌توان از‌ مسعود سعد سلمان‌، عثمان‌ مختاری‌، سیدحسن‌ غزنوی‌، معزی‌ انوری و سوزنی‌‌ نام‌ برد. سنائی دیوان مسعود سعد سلمان را، هنگامی که مسعود در اسارت بود، برای او تدوین کرد و با اهتمام سنایی، دیوان مسعود سعد همان زمان ثبت و پراکنده شد. این عمل سنایی در آن زمان نشانه‌‌ای بر بزرگواری اوست.
سنایی و اهل‌بیت پیامبر(ص)
سنایی از دوستداران آل علی(ع) به‌شمار می‌رود. ستایش وی از امام حسن و امام حسین(علیهم‌السلام) و بدگویی از قاتلان واقعه کربلا و معاویه و آل زیاد، دلیل اعتقاد سنایی است. اما به هرحال مدح سه خلیفه اول هم در اشعار او آمده است. اگر سنایی را شیعه به‌شماریم؛ باید معتقد باشیم که در مسائل عقیدتی تعصبی نداشته است.
                                       
سنایی از شاعران بزرگ فارسی است، در شعر او با دو سبک مواجهیم و این شیوه مربوط به دو مرحله از حیات اوست. نخست با شاعری مدیحه‏سرا و عیش‌پیشه روبه‌روییم که شعر می‏گوید، فاصله بگیرد و نشاط کند، از شوخی و هزل و گاهی از کاربرد کلمات رکیک ابایی ندارد. در مرحله دوم با اندیشه‏ها و افکار عرفانی و دینی مواجهیم.

شعر سنایی، شعری توفنده و پرخاشگر است. مضامین اغلب قصاید او در نکوهش دنیاداری و دنیاداران است. او با زاهدان ریایی و حکام ستمگر که هرکدام توجیه‏گر کار دیگری هستند، بی‏پروا می‏ستیزد و از بیان حقیقت عریان که تلخ و گزنده نیز است، ابایی ندارد.

سنایی با نقد اوضاع اجتماعی روزگارش، علاوه بر بیان دردها و معضلاتی که دامنگیر زمانه شده، نشان می‏‏دهد که شاعری اهل درد و دین است؛ آن هم در زمانه‏ای که سروران راستین شریعت در آن جایی ندارند و اهل فسق و تظاهر، بر سریر قدرت تکیه زده‏اند؛ پادشاهان زورمدار به داد دادخواهان ضعیف نمی‏رسند و بلکه به بیداد می‏کوشند.

بخش عمده‏ای از مضمون و اندیشه در قصاید سنایی بر مدار انتقادات اجتماعی است. لبه تیز تیغ زبان او در اغلب موارد متوجه زراندوزان و حکام ظالم است. سنایی بارها با تصویر زندگی زاهدانه پیامبر(ص) و معصومین(ع) و صحابه و تأکید بر آن در قصایدش، سعی دارد جامعه آرمانی خود را نشان دهد.

اگر فردوسی و ناصرخسرو را استثنا کنیم، سنایی از اولین شاعران تفکرمدار تاریخ شعر فارسی است که با تزریق اندیشه عرفانی به کالبد شعرش، زمینه تحولی وسیع را در نگرش و شیوه فکر شاعران پس از خود به وجود می‏آورد و سایه سنگینش بر شعر فارسی تا چند قرن پس از او گسترده می‏شود.

راهی که سنایی در پیش می‏گیرد، فقط منحصر به یک قالب نمی‏ماند؛ بلکه قدرت شاعر در به کارگیری الفاظ و تسلط او بر زبان شعر، همراه با اندیشه‏های بدیعی که دارد، به او این امکان را می‏دهد تا هم در غزل و هم در مثنوی و قصیده طرحی نو درافکند در صورتی که تا پیش از او، موضوع قصیده محدود به مدح پادشاهان و وابستگان درباری و احیانا توصیفات طبیعی همچون بهاریه و خزاینه‏ها و... بود و نمایندگان مشخص این نوع قصاید، شاعرانی همچون عنصری، فرخی و منوچهری بودند.

در حوزه غزل نیز سنایی پنجره اشراق و جذبه‏های معنوی را به روی آن گشود و غزل را زبان عشق و شور عارفانه کرد. سنایی در قالب مثنوی به بیان حکمت معنوی و نعمت پیامبر(ص) با نوعی بیان تمثیلی پرداخت که الهام‌بخش بسیاری از شاعران پس از خود، همچون خاقانی و نظامی و عطار و مولوی در سرودن مثنوی‌های حکمی و عرفانی شد. بیهوده نیست که خاقانی برای اثبات ارج و عظمت شعرش، خود را با سنایی مقایسه می‏کند و مدعی است که خلف شایسته سنایی است.

چاپ نخست کتاب «شرح جامع حدیقة‌الحقیقة و شریعة‌الطریقة سنایی» در شمارگان 5000 نسخه، 896 صفحه و بهای 160000 ریال راهی بازار نشر شد.
۱۳۸۹/۰۷/۲۶
 مطالب مرتبط 
حکیمی از مدرسه‌ی جلال‌الدین همایی می‌گوید

هم اندیشی
ارسال صفحه به دوستان
چاپ

ادبیاتتاریخ و سیاستدین و فلسفهعلوم انسانیهنرمرجع

بایگانی  
شما در زباله‌دان تاریخ / عبدالله جوادی ‌آملی
این چنین نیست که اگر کسی خواست خدای ناکرده از راه خلاف به مقصد برسد، خدای غیور صبر کند، این چنین نیست... حتی بدهای شما را هم با «یا ایها الذین آمنوا» می‌گویم، پرده‌دری نمی‌کنم، اسرار را فاش نمی‌کنم... من دین خودم را به دست شماها حفظ نمی‌کنم. شما را می‌برم در زباله‌دان تاریخ، یک عده انسان مؤمن را می‌آورم.
۱۳۹۲/۰۳/۲۶
"پایان تک صدایی" در صدا و سیمای ملی
نکته قابل تامل درباره این مراسم، عدم پوشش خبری آن توسط طیف وسیعی از رسانه های دولتی است. خبر برگزاری این مراسم که دو روز قبل به تمام رسانه‌ها ارسال شده بود؛ متاسفانه فقط در برخی _ که غالبا غیر دولتی هستند_ منتشر شد. جالب اینکه "خبرگزاری مهر" با وجودی که تنها رسانه‌ی دولتی بود که این خبر را منتشر کرد؛ اما ساعتی بعد آن را از روی خروجی حذف کرد!
۱۳۹۲/۱۲/۰۶
چه چیز بر حاکمان مسلمان حرام است؟
امکان ارتباط مستقیم با حکام، صرفا برای آن نیست که فقیران و محتاجان و گرفتاران، با «عرض حاجت» و دراز کردن دست، ذلت سؤال و خفت درخواست را به نمایش گذارند و به لقمه نانی برسند، چه اینکه فلسفه این «بار عام» دادن، فراهم آمدن مجال دست بوسی نیست، بلکه این ارتباط برای آن است که فرمانروایان، از واقعیت های زندگی مردم اطلاع پیدا کنند، و بجای آنکه به اتکای گزارشهای مکتوب کارگزاران خود و یا به استناد نظرات دولتمردان، درباره ی وضع جامعه داوری نمایند، بر مبنای «مشاهدات» خود از «متن مردم» و «عموم شهروندان»، قضاوت کنند.
۱۳۹۱/۰۲/۲۷

بایگانی
گیشه سینما در سال 92
برندگان اسکار2013 معرفی شدند
تمشک‌ طلایی برای ویل اسمیت و پسر
شب‌های روشن دوباره اکران شد
"بوسیدن روی ماه" فقط در 10سینما
گورگیر: قصه بهرام گور، در تئاترشهر
33 درصد نیل سایمون در ایرانشهر
"کلکسیون" در فرهنگسرای نیاوران
"داستان گرگ خیالباف" ویژه کودکان
به دهکده‌جهانی خوش اومدی پینوکیو!
شاه عالمتاب در فرهنگسرای نیاوران
"عالی جناب‌کرم" در سالن مولوی
تئاتر شهر میزبان "خواجه نصیرالدین"
بابک حمیدیان با "مکبث" در ایرانشهر
«چمران» در قاب تصویر حاتمی‌کیا
نمایشگاه نقاشیخط در گالری ساربان

بایگانی  
بانوی خانه که نباشد!
سید علی موسوی
از دفترچه‎ی خاطرات یک دوشیزه
چخوف/ رضا آذرخشی، هوشنگ رادپور
ساعت تولد بچه‌ی سیزدهم
راد والاس / ملیسا وفایی کیا
حمام
سید علی موسوی
اژدهای پنجاه و یکم
هی وودبرون
سه فصل از سقای آب و ادب
سید مهدی شجاعی
دو شاه و دو هزارتو
خورخه لوئیس بورخس/م.طاهرنوکنده

بایگانی  
چشم تو غزل عامیانه خوبی‎ست
حسن صادقی پناه
زندگی آهنگ زیبای النگوهای توست
رضا نیکوکار
ما روزهای جمعه تعطیلیم ...
ابوالفضل زرویی نصرآباد
اصلا چه مرگتست؟
مهرداد نصرتی
دعوا سر لحاف است
امید مهدی نژاد

بایگانی  
همه را شکل یار می‌بینم
محمد نظری ندوشن
گام به گام درمان یک بیماری
رویا صدر
پیامهای تبریک رئیس‌جمهور
شهرام شکیبا
مناظره‌ی فردوسی‌پور با ده‌نمکی
محسن حدادی

بایگانی  
نشستن با کتاب
برای غربت فتح
میان اشک و لبخند
10جلد برگزیده‌ی 2008

بایگانی  
و اینک آخر الزمان...
سمیه کاووسی
مبادا خون سیاوش بر زمین بریزد
مرجان فولادوند
بوی پیراهن یوسف
حسین شرفخانلو

       


پیشنهاد شما
پشت جلد
فهرست
فرم عضویت در خبرنامه‌ی کتاب
اینجا متعلق به شماست
پیوندها
رادیو پنج روز
تحریم تجاری اسرائیل
یاری سالمندان برای زندگی کردن
انجمن حمایت از قربانیان سلاح‌های شیمیایی
درباره‌ی کتاب‌نیوز
روی جلد | پیشنهاد ما | نقد و نظر | بازارچه | کتابخانه | نقطه سر خط | پیشنهاد شما | دیگران | شناسنامه
کلیه حقوق متعلق است به موسسه « میراث اهل قلم » . باز نشر مطالب با ذکر « کتاب نیوز » بلامانع است.
طراحی سایت، هاست(هاستینگ)، ثبت دامنه - رادکام