مهدی نوری / mahdi@ketabnews.com

یا من یعطی الکثیر بالقلیل

مفتخریم که در آستانه سیزدهم رجب و تولد امیرمؤمنان، به رسم معهود لیستی از کتب مربوط به آن وجود شریف را ارائه کنیم. یادآور می‌شوم که این تنها بخشی کوچک از دریای بیکران آثار و کتب علوی است که به انتخاب هیات علمی ما رسیده است و طبیعی است که بسیاری از کتابها را نتوانستیم در این لیست بگنجانیم.

ممکن است بعضی از این کتابها را بشناسید و یا خوانده باشید ولی مطمئنا در این لیست با عناوینی برخورد می کنید که برایتان جدید است:

1- مدینه المعاجز/ هاشم بن سلیمان بحرانی/ ت:سید غریب عساکره مجد/ نشر ارمغان یوسف

اصل کتاب به زبان عربی است و در سه مجلد بارها به چاپ رسیده است. این کتاب به زبان فارسی ترجمه شده است، آن همان بخشی که درباره فضائل و مناقب امام علی بن ابیطالب(ع) بوده است. طرح جلد زیبا و جذاب و ترجمه ای زیبا، پانصد و چهل و شش حدیث از فضائل و کرامات امام علی (ع) را به بهترین وجه عرضه کرده است.

2- اختصاصات حضرت علی (ع)/ حسین عمادزاده/ نشر عمادزاده اصفهان

این کتاب، شرحی است بر  ویژگی‌ها و خصایل والای حضرت علی(ع) که اغلب از قول پیامبر اکرم(ص) روایت شده است، از جمله: "هر که علی را اذیت کند مرا اذیت کرده  است"،"ذکر و یاد علی(ع) عبادت است" ، "یا علی ترا دوست نمی‌دارد مگر مومن  و دشمن نمی‌دارد مگر منافق" و ....

3- امیرالمؤمنین در شعر شعرا از فردوسی تا امام خمینی/آیت الله علی دوانی/ نشر رهنمون

این مجموعه حاوی قصایدی از 25شاعر و فقیه در ذکر مناقب حضرت علی(ع) است که ابتدا شرح حال مختصری از سراینده و آن گاه نمونه‌ای از اشعار درج گردیده است. برخی از این شعرا عبارت‌اند از: فردوسی، ناصر خسرو، جامی، میرداماد، شیخ بهایی، علامه سمنانی، ملا هادی سبزواری، و امام خمینی رحمت الله علیهم اجمعین. جناب استاد دوانی را همگان به تحقیقات حدیثی و رجال‌شان می‌شناسند ولی در این کتاب کم حجم و دوست داشتنی جدا که سنگ تمام گذاشته‌اند.

4- امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب/ احمد رحمانی همدانی/ ترجمه: حسین استادولی/ نشر منیر

مرحوم آیت الله رحمانی همدانی این کتاب را به عربی تالیف نموده و در 812 صفحه به چاپ رساندند. جناب آقای حسین استادولی هم که به ویرایش و ترجمه شهره اهل تحقیق‌اند.

5-  پیام امام امیرالمؤمنین/آیت الله ناصر مکارم شیرازی/ دارالکتب الاسلامیه

شرحی مختصر بر نهج البلاغه در چهار جلد. نگارنده نخست شرح و توضیحی درباره خطبه

به دست داده آن گاه  خطبه را به بخش‌هایی تقسیم کرده و در هر بخش نخست متن عربی خطبه و به  دنبال آن ترجمه شرح و تفسیر آن را آورده است. علاوه بر آن، شان نزول، نام خطبه و شماره خطبه  و سند خطبه نیز درج شده است.

این کتاب با همکاری جمعی از علما و به سرپرستی آیت الله ناصر مکارم شیرازی فراهم آمده است. ویژگی مهم کتاب، مقابله آن با متون تاریخی، روایات و احادیثی است که در کتب شیعه و سنی نقل شده است.

6-  نهج البلاغه / ترجمه: محمد دشتی/ مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین

نهج‌البلاغه را تا پیش از این با ترجمه مرحوم"فیض الاسلام" می‌شناختند و در پانویس تحقیقات به آن مراجعه می‌دادند. ولی پس از ترجمه شیوا و درخور مرحوم محمد دشتی نهج‌البلاغه وارد عرصه جدیدی شد. نمی‌دانم کشف الآیات‌های قدیم را که به ضمیمه قرآن ها چاپ می‌شد را دیده بودی یا نه و از  آن استفاده کرده بودی یا نه؟ این ترجمه از این کتاب شریف با تمام احترامی که برای مرحوم فیض الاسلام و سید جعفر شهیدی و عبدالمحمد آیتی قائلیم؛ بدون شک سرآمد همه است.

7-  دانشنامه امیرالمؤمنین/ محمد محمدی ری شهری/ عبدالهادی مسعودی/ نشردارالحدیث

می‌دانید که دانشنامه یعنی معتبرترین مرجع و رفرنس در یک حوزه. مجموعه دانشنامه امیرالمومنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، نگاه جامعی است به زندگانی امیر مؤمنان، سیره علوی و تاریخ حیات ایشان.

8-  ده مقاله در حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی/آیت الله مهدی الهی قمشه ای/ نشر قیام

شرح صد کلام از کلمات قصار امیرالمؤمنین با مقدمه آیت‌الله حسن زاده آملی. استاد مهدی الهی قمشه‌ای پدر دکتر حسین الهی قمشه‌ای خودمان است که در شبکه چهار جمعه، شبها حرفهای نشنیده‌ای از شعر و ادبیات و عرفان اسلامی دارد. استاد آیت الله مهدی الهی قمشه‌ای جزء اساتید حکمت و عرفان تهران بوده اند. آیت الله حسن زاده آملی که از سرآمدان حوزه در روزگار ما هستند، در ایام سکونت در تهران و اندکی بعد از آن در کسوت شاگردی ایشان در آمده و کسب فیض نمودند. این کتاب که روزگاری به خامه‌ی جان‌دار استاد نگاشته شده بود با مقدمه شاگردی خلف احیاء شده است. روح استاد شاد و سایه شاگرد مستدام باد.

9-   فروغ ولایت/ آیت الله جعفر سبحانی/ نشر صحیفه

 تاریخ تحلیلی زندگانی امیرالمؤمنین(ع)  به زبان فارسی. کتابی روان و همه فهم که در برخی از مراکز آموزش عالی به عنوان کتاب درسی می‌شناسندش. این کتاب چند روز پیش به زبان تایوانی ترجمه شد.

10-     نشان‌های آن‌ بی‌نشان/ یوسفعلی میرشکاک/ نشر سروش

یوسفعلی میرشکاک را که می‌شناسید. یک قلندر شاعر. اصلا توی حال و هوای خودش مدتی هست که گم شده است. او را در مدح و منقبت مولی‌الموالی علی بن ابیطالب(ع) اقدام به جمع‌آوری سروده‌هایش اعم از رباعی، دوبیتی، غزل، مخمس، شعر آزاد و قصیده نموده است.

11-    1001 داستان از زندگانی امام علی(ع)/ محمد رضا رمزی اوحدی/نشر سعید نوین

در مجموعه حاضر با استفاده از منابع مختلف هزار و یک و داستان کوتاه در ارتباط با علی (ع) گرد آمده است. این داستانها در قالب شش عنوان نظام یافته که عبارتند از "تولد تا بعثت" ، "از بعثت تا ارتحال پیامبر " ، "دوران خانه نشینی امام علی " ، " حکومت داری امام علی (ع) و "داستانهای متفرقه از زندگی امام علی(ع)". قابل توجه شیعیان قصه دوست!

12-  زندگانی امیرالمؤمنین(ع)/ سید هاشم رسولی محلاتی/ دفتر نشر فرهنگ اسلامی

نویسنده در کتاب حاضر، طی 14 فصل اطلاعات جامعی از زندگی حضرت وصی الاوصیا به دست می‌دهد. مباحث کتاب بدین قرار است: نسب امیرالمومنین(ع)، ولادت امیرالمومنین(ع)، اتفاقات دوران ولادت تا هجرت و تا زمان رحلت رسول خدا(ص)، رهبری و ولایت، دوران حکومت پس از جنگ جمل تا شروع جنگ صفین، وقایع مربوط به جنگ صفین، دوران حکمیت، جنایات خوارج، جنایات معاویه پس از جنگ صفین و نهروان تا شهادت امیرالمومنین(ع)، شهادت امیرالمومنین و فرزندان امام علی (ع). مهمترین شاخصه کتاب که آن را از بسیاری از کارهای شبیه به خود جدا می‌کند زبان و بیان ساده آن است. همه فهم و زودیاب.

13-  امام علی بن ابیطالب(ع) /عبدالفتاح عبدالمقصود/ ت:سید محمد مهدی جعفری/ نشر شرکت سهامی انتشار

هرچند عبدالمقصود نویسنده‌ای معاصر محسوب می‌شود ولی کتابهایش از چنان غنایی برخوردار است که به عنوان منابع و مدارک تاریخی دست اول شناخته شده است. شاخصه اصلی این کتاب هم تحلیلی بودن آن است. 

14-    دانشنامه امام علی(ع)/ زیر نظر علی اکبر رشاد/نشر دانش و اندیشه معاصر

دانشنامه‌ امام علی(ع) در شش هزار صفحه و در سیزده جلد سامان یافته است. این موسوعه علمی، شامل یکصد و ده مدخل اصلی و حدود سه هزار مدخل فرعی در ده حوزه است که زیرنظر حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر رشاد در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و با همکاری بیش از دویست تن از دانشوران و استادان حوزه و دانشگاه تألیف شده است. از آن میان عبارتند از:

حضرات آیات: عبدالله جوادی‌- محمد هادی معرفت- سید محمد علی مدرسی ـ سید مصطفی محقق‌ داماد ـ محمد تقی سبحانی ـ سید جعفر مرتضی‌ عاملی-  رضا استادی

و حجج اسلام:علی ابوالحسنی‌ (مُنذر)- علی ربانی‌ گلپایگانی- محمدعلی‌‌ جاودان- رسول جعفریان ‌- عبدالحسین خسرو پناه ‌- علی ذوعلم ‌و استاد رضا داوری‌ اردکانی -  استاد سیدجعفر شهیدی

در این دانشنامه علاوه بر دوازده جلد اصلی، یک مجلد با عنوان «درآمد» حاوی مقدمه اصلی اثر، فهارس تفصیلی،. نمایه‌های موضوعی، چکیده مقالات، شناخت‌نامه قلمزنان و همکاران و . . . فراهم شده است. 

ساختار موضوعی دانشنامه‌ به شرح زیر است:

حکمت و معرفت (جلد اول)/ مبدأ و معاد (جلد دوم)/ نبوت و امامت (جلد سوم)/ اخلاق و سلوک(جلد چهارم)/حقوق (جلد پنجم)/ سیاست (جلد ششم)/ اقتصاد (جلد هفتم)/ تاریخ (جلد هشتم و نهم)/

سیره (مجلدات دهم و یازدهم)/ مرجع‌شناسی (جلد دوازدهم).

این اثر همچنین برنده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال1382 ـ برترین پژوهش دینی کشور (کنگره دین‌پژوهان) 1380 ـ کتاب سال حوزه ـ 1382 ـ برنده جایزه هیأت داوران کتاب سال ولایت ـ 1382

15-  اسرار غدیر/ محمد باقر انصاری/ نشر مولود کعبه

جناب آقای انصاری از محققین ممحض در زمینه تاریخ اسلام به شمار می‌آیند . ایشان در حوزه سیره‌شناسی، نسخه‌شناسی و تطبیق متون در چند اثر جدید خود روشی جدید ابداع کرده است. از ایشان پیش از این کتاب اسرار فدک را معرفی کرده بودیم.

16-  ترجمه الغدیر/ عبدالحسین امینی/ ت: اکبر ثبوت/ نشر بنیاد بعثت

همیشه در "این لیست" کتابهایی هست که نیازی به معرفی و تبلیغ ندارد. این کتابها آنقدر بزرگند و نوسیندگانشان آنقدر بزرگوار که اصلا نیاز به هیچ چیز ندازد. الغدیر کتابی است که با آن می‌توان به غیر شیعه فخر فروخت. شرح و تعریف اینکه الغدیر چیست و صاحب الغدیر کیست؟ تا به حال دستمایه تالیف چند کتاب شده است.

17-  خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب/ احمد بن علی نسائی/ نصرالله آیتی مقدم/ نشر دارالثقلین

تا به حال کاری را اختصاصا برای یک نفر انجام داده‌ای ؟ فقط برای یک نفر؟ آن هم برای اینکه دوستش داشته‌ای. خصائص نسائی مجموعه‌ای از مناقب و فضائل مولی الموالی علی بن ابیطالب است. خدا را شکر که این کتاب از عربی به فارسی ترجمه شد تا ما بتوانیم به یکی از ناب‌ترین کتاب‌های علوی دست پیدا کنیم.

18-  کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین/ حسن بن یوسف حلی (علامه حلی)/حمیدرضا آژیر/سازمان چلپ و انتشار

اصل کتاب همان طور که از اسمش هویداست به زبان عربی تالیف شده است. آن هم توسط مردی که مرجعیت شیعه از "او" کسب آبرو کرد. هنوز هم در فقه شیعه بسیاری از فقها قول او را معیار و اماره‌ای برای فتاواشان می‌دانند. راستی که اگر یک فقیه مبرز از فضائل علوی سخن بگوید خیالت راحت است که هرگز رنگ و بوی اغراق و غلو به چشم نمی‌آید.

19-  ترجمه منظوم اشعار منسوب به امیرالمؤمنین/ محمد محقق/ نشر کشف الغطاء

در این که همه این اشعار از یکان شاعر هستی، حضرت امیر؛ انشاد شده باشد اختلافاتی هست؛ ولی بسیاری از اشعار این کتاب بدون شک از ایشان است. قابل توجه همه شیعیان شاعری که دنبال قول معیار هستند . قابل توجه کسانی که برای ساختن شعر و تواشیح عربی به دنبال شعر زیبا له له می زنند.

20-  جاذبه و دافعه امام علی/ شهید مرتضی مطهری/ نشر صدرا

نوع نگاه استاد مطهری مثل همیشه با دیگران فرق می‌کند. ذهن پویا و خلاق او همیشه افقی را می‌بیند و مفاهیمی را تبیین می‌کند که نایاب است و خواندنی! این کتاب کم حجم و پر ملات را بخوانید حتی اگر کسی آن را به شما پیشنهاد نکرده باشد!

21-  سیاست نامه امام علی/محمد محمدی ری شهری/ ت: مهدی مهریزی/ نشردارالحدیث

سیاست‌نامه امام علی (ع) "برگردان جلد چهارم از مجموعه دوازده جلدی "موسوعه الامام علی بن ابی‌طالب فی الکتاب و السنه و التاریخ تالیف "محمد محمدی ری شهری " است که در ده فصل سامان یافته است. در این کتاب مجموعه سیاست‌های حضرت علی (ع) در زمینه‌های مختلف درج شده است. نگارنده در ابتدای کتاب دو نوع حکومت و سیاست علوی و اموی را مقایسه می‌کند، سپس این موضوعات را فراهم می‌آورد" مبانی حکوت بر دل‌ها"، "سیاست‌های  علی (ع) در باب اصلاحات"،" سیاست‌های اداری"، "سیاست‌های فرهنگی"،"سیاست‌های اقتصادی"،"سیاست‌های اجتماعی"، "سیاست‌های قضایی"، "سیاست‌های امنیتی"،"سیاست‌های جنگی "و "سیاست‌های حکومتی" .

22-  سیمای امام علی به روایت اهل سنت/ هاشم بن سلیمان بحرانی/ ت: محمد امینی/ نشر مهام

نوشتار حاضز ترجمه‌ای است از کتاب"علی و السنه" که در کتب قدیم از آن به"مناقب امیرالمومنین" نیز تعبیر کرده‌اند. کتاب با پیش‌گفتاری درباره زندگی مولف آغاز شده، آن گاه 193حدیث در باب مناقب امیرالمومنین ـ منقول از اهل  سنت ـ به طبع رسیده است. احادیث با شماره و علامت ستاره نشان داده شده و ذیل هر یک توضیحات و پی نوشت‌های مربوط به آن درج گردیده است. امیدواریم که برادران اهل سنت دلگیر نشوند. هرچند اگر شدند هم "خود کرده را تدبیر نیست".

23-  علی زیباترین سروده هستی/شهید مصطفی چمران/ دفتر نشر فرهنگ اسلامی

کتاب حاضر شامل دست نوشته‌ها و نیز سه سخنرانی از شهید دکتر مصطفی چمران درباره امام علی (ع) است. عناوین سخنرانی‌ها عبارت‌اند از":ذکر خدا و  عدالت علی (ع)"، "از حکومت علی (ع) تا مهدی موعود

(عج) "و "امام علی (ع)  تجلی عدل خدا ."مناجات‌هایش که فوق العاده است؛ ببین با مولای خود چگونه راز و نیاز می کند؟!

24-  علی حقیقتی فراتر از اساطیر/دکتر حسن رحیم‌پور ازغدی/ مؤسسه فرهنگی هنری شهید بهشتی

کتاب حاضر حاوی نظریات و دیدگاه‌های "رحیم‌پور ازغدی "در ماه مبارک رمضان است که به صورت گفت و گو (پرسش و پاسخ) از سیمای جمهوری اسلامی پخش شد . وی طی این برنامه، دیدگاه‌های امام علی (ع) را در خصوص این موضوعات  تبیین نموده است: جامعه دینی، حقوق مردم، تکالیف مردم و دولت در قبال  یکدیگر، توسعه، عدالت، کفر، فقر، سرمایه‌داری، خشونت، تجدید نظر طلبی، حق، تکلیف، آزادی، ارکان حکومت دینی، دردهای علی (ع) و ...

آن برنامه‌ها برای بسیاری از مردم ایران خاطره خوشی برجای گذاشت و برای جناب رحیم پور ورود خوبی شد به مجامع علمی داخل و خارج از کشور. آقای رحیم پور خدا قوت!

25-  غرر الحکم و درر الکلم/ عبدالواحد آمدی/ سید هاشم رسولی محلاتی/ دفتر نشر فرنگ اسلامی

مجموعه‌ای است از کلمات قصار امیرالمومنین علی (ع) که توسط "ابوالفتح عبدالواحد آمدی" گردآوری شده است. این عبارات و کلمات طلایی ذیل موضوعات متنوعی چون :گناه، امر به معروف، خوشرویی، کوشش و

جدیت، نادانی، اندوه، یاد خدا، جوانی و مهربانی سامان یافته‌اند. عبارات عربی کتاب با ترجمه فارسی آن همراه است. در ابتدای کتاب هم فهرست الفبایی موضوعات یاد شده مندرج است .

26- مینای قلم/جواد محدثی/ بوستان کتاب

  مقالات شیوا و نثرهای ادبی درباره امام علی بن ابیطالب جان عالمی به فداش، در این مجموعه گردآمده‌ است. عناوین برخی مقالات به این شرح است: "نهج‌البلاغه، نازله روح علی (ع)/ امام خمینی (ره)  "شهید عظمت/ جبران خلیل جبران",مرانید که نوحه‌گرند/ جرج جرداق", "معشوق  هشیاران/ محمدتقی جعفری", "واقعیت نامتناهی علی (ع)/ محمدرضا حکیمی", "یک  روح در چند بعد/ علی شریعتی", "میزان کمال/ سید محمود طالقانی", "در ساحل کلام علی (ع)/ جواد محدثی", "انسان کامل/ شهید مرتضی مطهری", برکه آفتاب/  سید صادق موسوی گرمارودی", "در سایه‌سار نخل ولایت/علی موسوی گرمارودی "و  "صاحب ذوالفقار/ رشیدالدین میبدی ."

27-  ولایت علی در قرآن کریم و سنت پیامبر/سید مرتضی عسگری/ دانشکده اصول دین

در این کتاب با استناد به برخی  آیات قرآنی، احادیث و کتاب‌های شیعه و سنی، نقش و جایگاه امام علی(ع) و ولایت او (و امامان بعد از او) تبیین و بررسی شده است. موضوعات کتاب عبارت‌اند از: "نامه‌های برخی از دانشمندان سنی که شیعه شده‌اند"، "چرا موضوع امامت در قرآن مطرح نشده است"، "چرا نام علی (ع) در قرآن نیامده است"، "امامت اهل بیت (ع) از دیدگاه روایات"، "حفظ و اجرای شریعت توسط اوصیای پیامبر (ص)"، و "جایگاه مهدی (عج) در منابع مکتب خلفا". و بسیاری از سؤالهای بی جواب دیگر.

28- فرحه الغری/ عبدالکریم‌بن‌احمد ابن‌طاوس/ محمدباقربن‌محمدتقی  مجلسی / نشر میراث مکتوب

"فرحه" یعنی شادی و "الغری" هم نام دیگر نجف است. پس نام فارسی کتاب می‌شود "شادی نجف".کتاب حاضر، ترجمه و شرح مختصری است از کتاب "فرحه الغری "تالیف عبدالکریم بن احمد ابن طاوس(638ـ 693ق) به قلم محمدباقر مجلسی. این کتاب، شامل  مجموعه کرامات، شرح کوتاه زندگی، نحوه شهادت و شهادت و جایگاه تربت مقدس امیرالمومنین امام علی بن ابی‌طالب(ع) است. راستی این کتاب چقدر معتبر  بوده است که علامه مجلسی را راضی به ترجمه کرده است؟!

  29- امام علی(ع) از ولادت تا شهادت/ سید محمد کاظم قزوینی/ ترجمه: علی کرمی/ نشر دلیل ما

 در اصل به زبان عربی است و به نام "الامام علی من المهد الی اللحد" . در این کتاب شرح حال حضرت علی(ع) از ولادت تا شهادت بازگو شده است. مطالب کتاب با استناد به منابع متعدد شیعه و سنی به رشته تحریر درآمده و حاوی مطالب متنوعی درباره زندگی، فضایل و کرامات حضرت علی (ع) است. در این کتاب ضمن مروری بر مراحل کودکی، نحوه اسلام آوردن آن حضرت بیان می‌شود. سپس این مباحث فراهم می‌آید: ماجرای لیله المبیت، هجرت علی(ع) به مدینه، جنگ‌هایی که علی(ع) در آنها شرکت داشته، روز مباهله، برخی فضایل (یقین,عفو, زهد, حکمت, عبادت و عدل)، حدیث  منزلت، روز غدیر، سکوت علی(ع) و حکومت علی (ع)

30- امام علی صدای عدالت انسانیت/ جورج جرداق / سید هادی خسروشاهی/ نشر فراهانی

در این تحقیق به تفصیل درباره زندگی، اخلاق، عقاید، و فضایل امام علی(ع) سخن می‌رود؛ به ویژه جنبه‌هایی ناگفته از رفتار اجتماعی آن حضرت، عدالت گرایی، و شیوه حکومت ایشان بررسی و ارزیابی می‌شود. اصل کتاب عربی است با نام زیبای "الامام علی صوت عداله الانسانیه"

رهبر معظم انقلاب از روی همین کتاب در نماز جمعه تهران در سال امام علی متنی را خوانده و از جورج جرداق مسیحی برای این کتاب تجلیل نمودند.