متن زیر پیاده شده از نوار گفتگوی مرحوم علی اکبر دهخداست که برای اولین بار پس از 50 سال توسط آقای "ره آورد" به کتابخانه مجلس اهدا شده و منتشر می‌شود. نقطه چین‌ها کلماتی است که قابل فهم نبوده است. این نوار به صورت حلقه نوارهای صوتی قدیمی است و صدای مرحوم دهخدا کمتر از هشت دقیقه روی آن ضبط شده است:

«... تا مطول و از کبری تا شفای بوعلی من خوانده‌ام. اینها از حسن معلمی بود... 14 سال بعد به لیسبون رفتم، یک سفر به سوئیس لیون که در بالکان بود و سفر دیگر سفر تبعیدی بود که محمدعلی شاه بعد از بستن مجلس من را با عده‌یی دیگر از ایران تبعید کرد. در آنجا بیشتر وقت من فقط به خواندن کتب خودمان، شعر فارسی و عربی از هر نوع و همچنین کتب فرانسه از هر نوع... و برخی معلومات من این طور است که چهار دوره تقریباً... در این و فعلاً که مشغول چاپ کتاب هستیم من محتاج به اشخاصی هستم که فاضل و دانشمند و مطلع باشند. سه نفر پیدا کردم، یکی‌اش آقای دکتر معین است. ایشان بسیار فاضل و مطلع است و کمک می‌کنند. کمک ایشان فوق العاده برای من سودمند است، برای آن فیش‌ها. تا یک کسی از لغت کمال اطلاع را نداشته باشد؛ نمی‌تواند تنظیم کند و بیاورد و معنی اصلی را از معنی مجازی تمییز بدهد. از این جهت و همچنین یک نفر دیگر به اسم دبیرسیاقی و یک نفر دیگر به اسم سیدجعفر شهیدی، این سه نفر خیلی آزموده شده‌اند در کار تنظیم این لغت و تکمیلش و امید دارم بعد از من بقیه این کتاب و فیش‌ها وکدها همین طور چاپ شود...

آنچه که تا به حال طبع شده است تقریباً 15 مجلد بزرگ و کوچک است، شاید هم یک کتابی است و زمان می‌خواهد برای طبع این بقیه و من با کسالتی که دارم گمان نمی‌کنم آخر عمر چاپ این کتاب را ببینم... ولی امیدوارم این سه چهار نفری که زیر دست من هستند آنها کار را به اتمام برسانند، یادگار از من و ایشان بماند و این کار را هم برای این کردم دیدم که پیش از هر عمل در امر معمولات و... ایران پیش از همه کار بایستی که لغت را نوشت و لغت را تا ما هنوز ننوشته بودیم آنچه بود عبارت بود از یک مشت لغاتی که غریب الاستعمال بود. آنها را جمع می‌کردیم... تمام لغات باید نوشته شود. این کار خیلی سخت است در تاریخ ولی من بیش از 40 سال... امیدوارم نتایج خوب برای مملکت داشته باشد. قطعات کوچکی است که بریده شده است و هر کدام از اینها... زبان فارسی برای اینکه هزار سال است ازش گذشته است و تکان نخورده است و به یک صورت مانده، شاید 200 ، 300 و 400 معنی مجازی بوده و پیدا می‌شود که اینها باید روی کاغذ بیاید و من زحمتی که کشیده‌ام بیشتر در این قسمت است... وقتی چاپ این کتاب تمام شد یک کسی باید آنها را حساب کند که چقدر شده است.

سوال کرده بودید که راجع به مدارس مملکتی تعلیمات چه عقیده‌یی دارید جواب عرض می‌کنم؛ مدارس ما آنچه را که من می‌بینم فعلاً مدارس ابتدایی نسبتاً خوب است، مدارس عالی هم نسبتاً خوب است، متوسطه من نمی‌دانم چرا وضعش اینقدر خراب است. شاید علتش زیادی مواد باشد و شاید نبودن معلم کافی باشد؛ ولی در هر حال قسمت متوسطه ناقص است و باید دولتها برای آن یک فکری کنند. در مدرسه باید شاگرد پیش از همه چیز زبان پدری و مادری خودش را بداند و برای آنکه زبان پدری و مادری را بداند باید در عین حال حتماً عربی او قوی باشد. قوی شدن عربی‌ات در همان است که پدرهای ما کار می کردند یعنی شاگرد سطح خوان باشد نه اینکه قواعد را حفظ کند. سطوح را بخواند. پدران و مادران ما شاید هزار و صد سال، دویست سال به تجربه فهمیده بودند چطور باید عربی را به شاگرد آموخت. یک طلبه سه سال چهار سال که درس می‌خواند در عربیت مجتهد می‌شد، ولی با این طرز کاری که در مدارس درست شده است شاگرد بیچاره با اینکه زحمت فوق العاده می‌کشد؛ وقتی می‌خواند به مدت قریبی آن قواعد فراموشش می‌شود؛ چون سطوح را نخوانده. سطح حتی می‌شود گفت که پیش فقها و علمای روحانی ما هم هست و آن همان خارج خوانی است و به اصطلاح خارج خوانی سبب شد سطوح... و آنکه آموختند.

تالیفات دیگر؟

تالیفات دیگر من چهار مجلد امثال و حکم...»

اعتماد