اشاره:خبرگزاری فارس چندی پیش ضمن مصاحبه ای با  دکتر موسی نجفی، محقق و استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به تحلیل جایگاه فکری و فرهنگی شهید مطهری پرداخت. از آن جایی که این مصاحبه حاوی نکاتی خواندنی و قابل تامل بود آنرا با اندکی تلخیص می‌خوانیم.         

 مطهری و روشنفکری دینی

آثار شهید مطهری مجموعه‌ای از معارف اسلامی است که نگاهی جدید به نواندیشی اسلامی با توجه به گستره سنت است. نواندیشی اسلامی در افکار دیگران مثل سیدجمال الدین و علامه اقبال دیده شده است، حتی متفکرین بعد از شهریور20 مثل مرحوم محمدتقی شریعتی، علی شریعتی و حتی مرحوم مهندس بازرگان و آیت‌الله طالقانی به طرح و بست روشنفکری دینی همت گماشتند ولی نواندیشی اسلامی نزد مطهری ساحت ویژه‌ای دارد که ایشان آن را در گستره عمیقی از سنت مطرح می‌کند.استاد مطهری با توجه به سنت شیعی - اسلامی با افکار جدید غرب روبرو شده و به طور عمیق ایدئولوژی غربی را از نهادها و تفکرات اصیل دریافت می‌کند. برای او افکار جدید مطرود نیست و ضرورت توجه به آنها را هم می‌بیند. او فراموش نمی‌کند که دنیای جدید را باید دید، ولی مرعوب دنیای جدید هم نمی‌شود. او سعی می‌کند بین این افکار، مدنیت و پیشرفت جدید و ایدئولوژی‌ها، نوعی تفاوت و تمایز قائل شود و اینها را از هم جدا کند. چنین چیزی طبیعتا تلاش سنگینی در معارف و متون اسلامی لازم دارد تا پشتیبان این حرکت باشد و این مهم در آثار ایشان کاملا مشهود است.

شهید مطهری ، تاریخ و فلسفه

‌ ما یک تاریخ وقایع داریم و یک اندیشه وقایع. تاریخ وقایع، تاریخ مصرفش می‌گذرد و دیگر تکرار نمی‌شود. اما وقتی این بحث‌ها و وقایع به سطح اندیشه برود گذر زمان ساحت اندیشه را نمی‌تواند کهنه کند. اتفاقا هرچه اندیشه عمیق‌تر و اصیل‌تر باشد گذشت زمان آنها را باز می‌کند و عمق آنها را نشان می دهد. مطهری و علامه طباطبایی اینگونه‌اند. قرار نیست زمان اندیشه‌ها را کهنه کند. اگر اندیشه واقعا اندیشه باشد کهنه نمی‌شود. حتی اگر زمانه آنقدر تغییر کرده باشد که یک اندیشه‌ای جوابگو نباشد می‌تواند به عنوان قسمتی از تاریخ تفکر و اندیشه مهم باشد. شما نمی‌توانید به مرحله بعدی تفکر بروید ولی تفکر مرحله قبل را نشناسید.

دکتر نجفی در ادامه افزوده است یکی از موارد مهمی که در اندیشه سیاسی متفکران به آن کم بها داده شده است ولی استاد مطهری شدیدا به آن توجه کرده، بحث فلسفه تاریخ است. اگر کسی فلسفه تاریخ را با دیدگاه اسلامی بحث و بررسی کند، مثلا می‌بیند بحث "تکامل در اسلام" با اندیشه "ترقی از غرب"  با هم قرابت دارد. در صورتی که‌ اندیشه ترقی در غرب یکی از پایه‌های گفتمان‌ مدرن است و اندیشه تکامل در اسلام چیزی فراتر از بحث ترقی بوده و نوعی تعالی را در پی دارد. توجه به فلسفه تاریخ بازتاب مهمی در اندیشه آزادی و عدالت دارد. اگر کسی این پشتوانه را در اندیشه عدالت و آزادی نبیند و اندیشه عدالت و آزادی و اندیشه مدنی غرب را با توجه به اندیشه ترقی و گفتمان مدرن و فلسفه تاریخ پیش ببرد، یک نوع بازتاب خواهد داشت که در نهایت ایدئولوژی‌ها و جهان‌بینی‌های غربی را دارد و اگر اندیشه عدالت و آزادی را با توجه به اندیشه‌ تعالی و تکامل در اسلام نگاه کند این یک بازتاب دیگر خواهد داشت.

شهید مطهری و آثار

موسی نجفی درباره بازخوانی آثار شهید مطهری به خبرنگار فارس گفت: آثار استاد مطهری را می‌توان در سه گزینه مورد بررسی قرار داد. اولین آن مرحله اجمال است. این دسته مباحثی است که ایشان به طور آزاد مطرح کردند مانند نقد لیبرالیسم.  قسمت اجمالی اندیشه‌های ایشان اکنون هم مطرح بوده و می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد.
قسمت دیگر هم آثار تفصیلی ایشان است که از معارف اسلامی نشأت گرفته‌اند. مثل خدمات متقابل اسلام و ایران. که بحث خیلی مهمی در نقد باستان‌گرایی دوره پهلوی است. گرچه نظریه ایشان به نظریه هویت ملی منتج نشد ولی ایشان با نگارش این کتاب درصدد پاسخ‌گویی به شبهاتی بودند که در آن زمان قویا مطرح بوده است البته خود این کتاب جای کار دارد.
وی افزود: آثار شهید مطهری در زمینه نهضت‌های اسلامی دستمایه خوبی می‌تواند باشد. گرچه امروز در این زمینه تحقیقات بسیار خوبی به انجام رسیده است. در شهید مطهری وجهی است که حوزویان می‌توانند به آن ببالند ولی دانشگاهیان از آن محرومند و آن اینست که مطهری توانست جهت و مجرای کلام اسلامی را به سمت و سویی سوق دهد که هرکس بعد از او بتواند این مسیر را ادامه دهد. ولی چنین جهت‌گیری در دانشگاه دیده نمی‌شود هرچند باید گفت که حوزه بعد از مطهری نتوانست مطهری دیگری پرورش دهد. اینکه می‌گویند صدها مطهری در حوزه است، کجاست؟ ممکن است در برخی نظریات بعد از شهید مطهری جلوتر بروند ولی جامعیت، عمق و مسئله شناسی مطهری را ندارند. هیچ متفکری تاکنون جای  شهید مطهری را نگرفته است، وخلاء ایشان کاملا حس می‌شود.
نجفی در پایان گفت: من نمی‌گویم همه افکار شهید مطهری منزل و توفقگاه است ولی اگر این هم نباشد در بسیاری مراحل افکار او راه و طریق است. یعنی افکار او می‌تواند مسیر حرکت ما باشد.

برای شادی آن شهید عزیز در سالروز شهادتش صلوات فراموش نشود.